Кратък курс

Òîäîð Ãåíîâ, Âúëêî Áèñåðêîâ, Áîéêî Ãåîðãèåâ
ÇÎÎËÎÃÈß
Êðàòúê êóðñ
Ñîôèÿ2002
Âòîðî èçäàíèå

©Òîäîð Ãåíîâ Ïåòêîâ, 2002
©Âúëêî Éîðäàíîâ Áèñåðêîâ, 2002
©Áîéêî Áîæèäàðîâ Ãåîðãèåâ, 2002
ISBN 954-642-162-7
Âòîðî èçäàíèå
Ðåçåíçåíòè: ïðîô. ä-ð Ñâåòîñëàâ Ãåðàñèìîâ, ñò. í. ñ. ä-ð Íåøî ×èïåâ
Ðåäàêòîð: Ð. Ïåòðîâà
Îôîðìëåíèå è ïðåäïå÷àòíà ïîäãîòîâêà: Èçäàòåëñòâî Ïåíñîôò

iii
ÏÐÅÄÃÎÂÎÐ
Íàñòîÿùèÿò ó÷åáíèê ïî çîîëîãèÿ å ïðåäíàçíà÷åí çà ñòóäåíòèòå, êîèòî èçó÷àâàò
òàçè äèñöèïëèíà â êðàòúê óíèâåðñèòåòñêè êóðñ (60—90 ó÷åáíè ÷àñà). Ïðè íåãîâàòà
ïîäãîòîâêà áÿõà îò÷åòåíè ïðåäè âñè÷êî ïîòðåáíîñòèòå íà ñåëñêîñòîïàíñêîòî
îáðàçîâàíèå â Áúëãàðèÿ îò ñúâðåìåíåííî ïðåäñòàâÿíå íà çíàíèÿòà ïî çîîëîãèÿ. Ãëàâíèòå
ìó àäðåñàíòè ñà ñòóäåíòèòå ïî àãðîíîìñòâî, æèâîòíîâúäñòâî è âåòåðèíàðíà
ìåäèöèíà. Òîé ìîæå äà áúäå èçïîëçâàí ñ óñïåõ è îò ñòóäåíòè îò äðóãè ñïåöèàëíîñòè,
çà êîèòî çîîëîãèÿòà å åëåìåíò îò áàçèñíîòî èì îáó÷åíèå — ëåñîâúäñòâî, åêîëîãèÿ
è îïàçâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà, áèîòåõíîëîãèÿ, ìîëåêóëÿðíà áèîëîãèÿ è äð. Ìàêàð
ñòóäåíòèòå ïî áèîëîãèÿ äà èçó÷àâàò çîîëîãèÿòà â çíà÷èòåëíî ïî-ãîëÿì îáåì îò
ðàçãëåäàíèÿ â ó÷åáíèêà, òå ñúùî áèõà ìîãëè äà ãî èçïîëçâàò êàòî äîïúëíèòåëíî
ïîìàãàëî â ñâîåòî îáó÷åíèå. Êíèãàòà å àäðåñèðàíà ñúùî è êúì âñè÷êè îíåçè ÷èòàòåëè,
êîèòî áèõà æåëàëè äà îïðåñíÿò è îñúâðåìåíÿò ñâîèòå ïîçíàíèÿ ïî çîîëîãèÿ.
Èçëîæåíèåòî íà ìàòåðèàëà å íàäãðàäåíî íàä çíàíèÿòà ïî áèîëîãèÿ, êîèòî ñå
ïîëó÷àâàò â ñðåäíîòî ó÷èëèùå ó íàñ. Âúïðåêè òîâà, àâòîðèòå âúç îñíîâà íà ñâîÿ
ïðåïîäàâàòåëñêè îïèò ñà ñìåòíàëè çà íåîáõîäèìî äà ðàçÿñíÿò îòíîâî íÿêîè
îñíîâíè ïîíÿòèÿ, áåç ÷èåòî îâëàäÿâàíå å íåâúçìîæíî ïî-íàòàòúøíîòî óñâîÿâàíå
íà ó÷åáíîòî ñúäúðæàíèå.
 õîäà íà èçëîæåíèåòî ñà ñëåäâàíè íÿêîëêî îñíîâíè öåëè. Ïúðâàòà îò òÿõ å
ñòóäåíòèòå äà ïðèäîáèÿò ïðåäñòàâà çà ìíîãîîáðàçèåòî íà æèâîòíèòå è çà òÿõíàòà
åâîëþöèÿ è ôèëîãåíèÿ, êîåòî ùå ïîäïîìîãíå íå ñàìî òÿñíàòà èì ïðîôåñèîíàëíà
ïîäãîòîâêà è óñâîÿâàíåòî íà äðóãè äèñöèïëèíè îò ó÷åáíèÿ ïëàí, íî ùå äîïðèíåñå çà
ðàçøèðÿâàíå íà òÿõíàòà çîîëîãè÷íà è áèîëîãè÷íà êóëòóðà. Íà âòîðî ìÿñòî ñè
ïîñòàâèõìå çàäà÷àòà äà ðàçãëåäàìå ïî-ïîäðîáíî îíåçè íÿêîëêî òèïà æèâîòíè, êîèòî
èìàò íàé-ñúùåñòâåíî çíà÷åíèå çà ÷îâåêà è íåãîâèòå äåéíîñòè. Èçõîæäàéêè îò
ñúîáðàæåíèåòî, ÷å ñïåöèàëèñòèòå ñ âèñøå îáðàçîâàíèå ñå ñðåùàò â åæåäíåâíàòà ñè
ðàáîòà ñ ïðåäñòàâèòåëè íà íÿêîëêî ãðóïè æèâîòíè (õîðäîâè, ÷ëåíåñòîíîãè, ïëîñêè
÷åðâåè, êðúãëè ÷åðâåè, ìåêîòåëè è äð.), òå ñà ðàçãëåäàíè ïî-îáñòîéíî — ïî÷òè â
îáåìà, â êîéòî ñå èçó÷àâàò â îáùîîáðàçîâàòåëíèÿ êóðñ îò ñòóäåíòèòå ïî áèîëîãèÿ.
Íà òðåòî ìÿñòî, ÷ðåç òîçè ó÷åáíèê å íàïðàâåí îïèò äà ñå ñúçäàäå â ñòóäåíòèòå ïî-
öÿëîñòíà ïðåäñòàâà çà æèâîòèíñêîòî áîãàòñòâî íà Áúëãàðèÿ. Òåçè çíàíèÿ ñà
íåîáõîäèìè ïðåäâèä íà áúäåùàòà ïðîñâåòèòåëñêà ðîëÿ, êîÿòî òðÿáâà äà èãðàÿò â
íàøåòî îáùåñòâî çàâúðøèëèòå óíèâåðñèòåòñêî îáðàçîâàíèå ïî ïðîáëåìèòå íà
îïàçâàíåòî íà îêîëíàòà ñðåäà.
 ñâîÿòà ðàáîòà ïî ó÷åáíèêà àâòîðèòå áÿõà ïîäïîìîãíàòè îò ðåäèöà êîëåãè.
Çíà÷èòåëíà ïîìîù ïðè ïîäãîòîâêàòà íà ðúêîïèñà çà ïå÷àò áåøå îêàçàíà îò Â.
Àòàíàñîâà, Ð. Èâàíîâà è Ð. Õàäæèíèêîëîâà. Öåííè ìíåíèÿ ïî öÿëîñòíàòà
ñòðóêòóðà èëè ïî ñúäúðæàíèåòî íà îòäåëíè ãëàâè áÿõà èçêàçàíè îò ä-ð À.
Êîñòàäèíîâà, ä-ð Â. Ïåíåâà, ñò.í.ñ. ä-ð Ë. Ïåíåâ, ñò.í.ñ. Ò. Ìè÷åâ, í.ñ. Ã. Âàñèëåâà
(Öåíòðàëíà ëàáîðàòîðèÿ ïî îáùà åêîëîãèÿ — ÁÀÍ) è ãë.àñ. Í. Êîäæàáàøåâ
(ËÒÓ). Êðèòè÷íèòå áåëåæêè íà ðåöåíçåíòèòå ïðîô. ä-ð Ñ. Ãåðàñèìîâ (ËÒÓ) è

iv
ñò.í.ñ. ä-ð Í. ×èïåâ (ÖËÎÅ-ÁÀÍ) èìàõà âàæíî çíà÷åíèå çà ïîäîáðÿâàíå êà÷åñòâàòà
íà ðúêîïèñà. Ñ ïðèçíàòåëíîñò îòáåëÿçâàìå è ïîëçîòâîðíàòà ñúâìåñòíà äåéíîñò,
ñúïðè÷àñòíîñòòà è ïðîôåñèîíàëèçìà íà Àêàäåìè÷íîòî èçäàòåëñòâî „Ïðîô. Ì.
Äðèíîâ“ è Èçäàòåëñòâî ÏÅÍÑÎÔÒ.
Àâòîðèòå ùå ñà áëàãîäàðíè äà ïîëó÷àò êðèòè÷íè áåëåæêè, äàííè çà çàáåëÿçàíè
íåòî÷íîñòè è äðóãè îòçèâè çà ó÷åáíèêà íà àäðåñ: Öåíòðàëíà ëàáîðàòîðèÿ ïî
îáùà åêîëîãèÿ — ÁÀÍ, óë. „Ãàãàðèí“ 2, 1113 Ñîôèÿ.
29 àïðèë 1999 ã.
Àâòîðèòå
Ïðåäãîâîð êúì âòîðîòî èçäàíèå
Èçìèíàëèòå 3 ãîäèíè ñëåä èçäàâàíåòî íà „Çîîëîãèÿ. Êðàòúê êóðñ“ ïîêàçàõà,
÷å ïîäãîòâÿíåòî íà òîçè ó÷åáíèê å áèëî íåîáõîäèìî è íàâðåìåííî. Çà êðàòêî
âðåìå òîé ñå ïðåâúðíà â îñíîâíà ó÷åáíà êíèãà ïî çîîëîãèÿ çà ñòóäåíòè îò
ðàçëè÷íè ñïåöèàëíîñòè è ðàçëè÷íè âèñøè ó÷èëèùà ó íàñ. Êúì íåãî ïðîÿâÿâàò
èíòåðåñ ñúùî è ó÷èòåëè, ñðåäíîøêîëöè ñ òðàéíè èíòåðåñè êúì áèîëîãèÿòà,
à è äðóãè ÷èòàòåëè, êîèòî ãî ïîëçâàò ãëàâíî êàòî ñïðàâî÷íî èçäàíèå.
 ñðàâíåíèå ñ ïúðâîòî èçäàíèå, â íîâîòî ñà âíåñåíè íÿêîè ïîïðàâêè è
äîïúëíåíèÿ. Îòñòðàíåíè ñà íÿêîè çàáåëÿçàíè íåòî÷íîñòè è ãðåøêè, äîïóñíàòè
ïðè ïúðâîíà÷àëíàòà ïîäãîòîâêà íà êíèãàòà.
Íèå ùå áúäåì áëàãîäàðíè äà ïîëó÷èì ïî-íàòàòúøíè ïðåïîðúêè ïî
îòíîøåíèå ñúäúðæàíèåòî è íà÷èíà íà èçëàãàíå íà ìàòåðèàëà íà àäðåñ:
Öåíòðàëíà ëàáîðàòîðèÿ ïî îáùà åêîëîãèÿ ïðè ÁÀÍ, óë. „Ãàãàðèí“ 2, 1113
Ñîôèÿ, åëåêòðîííà ïîùà: bbg@ecolab.bas.bg.
20 ñåïòåìâðè 2002 ã.
Àâòîðèòå

v
Ñúäúðæàíèå
Ïðåäìåò íà çîîëîãèÿòà (Á. Ãåîðãèåâ) ................................................................................................. 1
Çîîëîãèÿòà êàòî íàó÷íà îñíîâà çà ðàçëè÷íè ÷îâåøêè äåéíîñòè (Á. Ãåîðãèåâ) ............... 2
Îñíîâè íà çîîëîãè÷åñêàòà êëàñèôèêàöèÿ è íîìåíêëàòóðà (Á. Ãåîðãèåâ) ............................ 3
Öàðñòâî Protista - Ïðîòèñòè (Á. Ãåîðãèåâ) ................................................................................... 7
Protozoa - Ïúðâàöè, Åäíîêëåòú÷íè æèâîòíè, Ïðîòîçîè .......................................................... 7
Òèï Sarcomastigophora - Ñàðêîìàñòèãîôîðè................................................................................ 10
Ïîäòèï Mastigophora - Êàìøè÷åñòè................................................................................................... 12
Ïîäòèï Sarcodina - Ñàðêîäîâè............................................................................................................... 16
Òèï Apicomplexa èëè Sporozoa - Ñïîðîçîè...................................................................................... 18
Òèï Ciliophora èëè Infusoria - Ðåñíè÷åñòè èëè Èíôóçîðèè..................................................... 24
Öàðñòâî Animalia - Æèâîòíè (Á. Ãåîðãèåâ)................................................................................... 29
Òèï Spongia èëè Porifera - Âîäíè ãúáè (Á. Ãåîðãèåâ) ................................................................. 40
Òèï Coelenterata èëè Cnidaria - Ìåøåñòè (Á. Ãåîðãèåâ) ......................................................... 43
Òèï Platyhelminthes - Ïëîñêè ÷åðâåè (Á. Ãåîðãèåâ) .................................................................... 47
Êëàñ Trematoda - Òðåìàòîäè èëè Ìåòèëè.................................................................................. 51
Êëàñ Monogenea - Ìîíîãåíåè.......................................................................................................... 55
Êëàñ Cestoda - Öåñòîäè èëè Òåíèè................................................................................................58
Òèï Nemathelminthes - Êðúãëè ÷åðâåè (Â. Áèñåðêîâ) ................................................................... 62
Êëàñ Gastrotricha - Ãàñòðîòðèõè.................................................................................................... 63
Êëàñ Nematoda - Íåìàòîäè............................................................................................................. 63
Òèï Annelida - Ïðåøëåíåñòè ÷åðâåè (Â. Áèñåðêîâ) ...................................................................... 73
Êëàñ Polychaeta - Ìíîãî÷åòèíåñòè ÷åðâåè................................................................................ 74
Êëàñ Oligochaeta - Ìàëî÷åòèíåñòè ÷åðâåè................................................................................. 79
Êëàñ Hirudinea - Ïèÿâèöè.................................................................................................................. 81
Òèï Arthropoda - ×ëåíåñòîíîãè (Ò. Ãåíîâ) ...................................................................................... 84
Ïîäòèï Trilobitomorpha - Òðèëîáèòîîáðàçíè................................................................................... 86
Ïîäòèï Branchiata - Õðèëíîäèøàùè.................................................................................................... 87
Êëàñ Crustacea - Ðàêîîáðàçíè ........................................................................................................... 87
Ïîäòèï Chelicerata - Õåëèöåðîâè.......................................................................................................... 99
Êëàñ Arachnida - Ïàÿêîîáðàçíè..................................................................................................... 100
Ïîäòèï Tracheata - Òðàõåéíîäèøàùè................................................................................................ 111
Êëàñ Myriapoda - Ìíîãîíîæêè...................................................................................................... 111
Êëàñ Insecta - Íàñåêîìè................................................................................................................... 114
Òèï Mollusca - Ìåêîòåëè
(Â. Áèñåðêîâ) ......................................................................................... 141
Ïîäòèï Amphineura - Ñòðàíè÷íîíåðâíè ......................................................................................... 145
Ïîäòèï Conchifera - ×åðóï÷åñòè........................................................................................................ 146
Êëàñ Monoplacophora - Ìîíîïëàêîôîðè.....................................................................................146
Êëàñ Gastropoda - Êîðåìîíîãè èëè Îõëþâè ............................................................................. 147
Êëàñ Bivalvia - Ìèäè.......................................................................................................................... 151
Êëàñ Scaphopoda - Ëîïàòîíîãè..................................................................................................... 154

vi
Êëàñ Cephalopoda - Ãëàâîíîãè ....................................................................................................... 154
Òèï Chordata - Õîðäîâè (Ò. Ãåíîâ) ................................................................................................... 159
Ïîäòèï Acrania - Áåç÷åðåïíè............................................................................................................... 164
Êëàñ Cephalochordata - Ãëàâîõîðäîâè.......................................................................................... 164
Ïîäòèï Vertebrata èëè Craniota - Ãðúáíà÷íè.................................................................................. 168
Íàäêëàñ Agnatha - Áåç÷åëþñòíè................................................................................................... 168
Êëàñ Cyclostomata - Êðúãëîóñòè................................................................................................... 169
Íàäêëàñ Gnathostomata - ×åëþñòíîóñòíè................................................................................ 173
Êëàñ Chondrichthyes - Õðóùÿëíè ðèáè (Ò. Ãåíîâ) .................................................................... 175
Êëàñ Osteichthyes - Êîñòíè ðèáè (Ò. Ãåíîâ) ............................................................................. 186
Êëàñ Amphibia - Çåìíîâîäíè (Â. Áèñåðêîâ) ............................................................................... 210
Êëàñ Reptilia - Âëå÷óãè (Â. Áèñåðêîâ) ........................................................................................... 227
Êëàñ Aves - Ïòèöè
(Îáùà õàðàêòåðèñòèêà - Ò. Ãåíîâ, Êëàñèôèêàöèÿ - Á. Ãåîðãèåâ) ..................................... 248
Êëàñ Mammalia - Áîçàéíèöè (Ò. Ãåíîâ) ..................................................................................... 277
Ëèòåðàòóðà................................................................................................................................................ 311
Ïîêàçàëåö íà òåðìèíèòå íà áúëãàðñêè åçèê .............................................................................. 313
Ïîêàçà