София - сърцето на културния живот на България

ÑÎÔÈß – ÑÚÐÖÅÒÎ ÍÀ ÊÓËÒÓÐÍÈß ÆÈÂÎÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß

Êíèãàòà ñå èçäàâà ñúñ ñðåäñòâàòà íà
ïðîãðàìà “Êóëòóðà” íà Ñòîëè÷íà îáùèíà
© Ñúñòàâèòåëè: Èðåíà Àòàíàñîâà
Ìàðèÿ Áðàíêîâà
© Ïðåäãîâîð: Èëèÿ Ïåõëèâàíîâ
Ðåäàêòîðè: Òàòÿíà Âó÷åâà
Ñåðãåé Òðàéêîâ
© ÎÊÈ Ñòîëè÷íà áèáëèîòåêà
ISBN 978-954-92499-4-1
Íà êîðèöàòà:
ðåïðîäóêöèè îò òâîðáè íà
Àëåêñàíäúð Ñòàìåíîâ,
Íèêîëà Ïåòðîâ è
Öàíêî Ëàâðåíîâ.

ÑÎÔÈß – ÑÚÐÖÅÒÎ ÍÀ
ÊÓËÒÓÐÍÈß ÆÈÂÎÒ ÍÀ
ÁÚËÃÀÐÈß
ÑËÅÄ ÎÑÂÎÁÎÆÄÅÍÈÅÒÎ
ÄÎ 1944 ÃÎÄÈÍÀ
ÎÊÈ Ñòîëè÷íà áèáëèîòåêà
ÑÎÔÈß
2011

ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ
Ñîôèÿ è äóõúò íà ìÿñòîòî
Ïðåäãîâîð
I. Îáùà ÷àñò
1. Áúëãàðèÿ ñëåä Îñâîáîæäåíèåòî – îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêè
ðàêóðñè. Êðàòêà èñòîðè÷åñêà ñïðàâêà çà åïîõàòà. Îáùåñòâåíî-
ïîëèòè÷åñêà ñèòóàöèÿ â Áúëãàðèÿ.
2. Ïúðâè õóäîæíèöè – ÷óæäåíöè è áúëãàðè. Õóäîæåñòâåíî ó÷è-
ëèùå.
3. Èçëîæáè. Ïîðú÷êè è îòêóïêè. Êàðòèííà ãàëåðèÿ.
4. Õóäîæåñòâåíè äðóæåñòâà.
5. Ðàçâèòèå íà æàíðîâåòå. Õóäîæíèöè, ôîòîãðàôè.
6. Ïàìåòíèöè íà áåëåæèòè áúëãàðè â Ñîôèÿ.
7. Ñòèëîâè îñîáåíîñòè.
8. Íîâàòà àðõèòåêòóðà íà Ñîôèÿ.
9. Ïåðèîäè÷íè èçäàíèÿ â îáëàñòòà íà èçîáðàçèòåëíîòî èçêóñ-
òâî (1878–1944 ã.) – áèáëèîãðàôñêè îáçîð.
Èëþñòðàöèè
II. Áèáëèîãðàôèÿ
Ïîêàçàëöè
– èìåíåí ïîêàçàëåö íà àâòîðèòå íà ñòàòèè
– èìåíåí ïîêàçàëåö íà àðõèòåêòè, õóäîæíèöè, ôîòîãðàôè
– ïîêàçàëåö íà çàãëàâèÿòà
– ãåîãðàôñêè ïîêàçàëåö
– ïîêàçàëåö íà èçëîæáèòå
– ïðåäìåòåí ïîêàçàëåö
– ïîêàçàëåö íà ïåðèîäè÷íèòå èçäàíèÿ
Ñïèñúê íà èçïîëçâàíèòå èçòî÷íèöè.
5
8
10
14
18
25
37
49
61
65
73
86
106
168
173
203
207
210
211
213
214

ÑÎÔÈß
È ÄÓÕÚÒ ÍÀ ÌßÑÒÎÒÎ
Çàñëóæàâà ñè íàèñòèíà äà ñå îáãëåäà â ïîäðîáíîñòè äóõîâíîñò-
òà íà íîâàòà ñòîëèöà íà Òðåòîòî áúëãàðñêî öàðñòâî, Ñîôèÿ, ïðåç
îòìèíàëèÿ ÕÕ âåê, ñëåä ñòîëåòèÿòà íà ìðàê è íåâåäåíèå. Êàê ñå âúç-
ðàæäà òÿ êàòî ïòèöà îò ïåïåëòà íà âðåìåòî, çà äà äîêàæå, ÷å òî-
çè äðåâåí íàðîä íå å “â ãðîáà íà ñâîåòî ïðåìèíàëî, à â ëþëêàòà íà
ñâîåòî áúäåùå”.
Íàëè â íàøèÿ áúðç è êðàòúê æèâîò íà çåìÿòà ñúäáàòà íè å äà-
ëà íàé-ãîëÿìàòà óòåõà: ïàìåòòà – òîâà èñòèíñêî ÷óäî, êîåòî å åäèí
îò îáðàçèòå íà áåçñìúðòèåòî.
À ñàìî äèâàùèíàòà, ïîäëîñòòà è íåâåæåñòâîòî íå óâàæàâàò
ìèíàëîòî, êàòî ñå ïðåêëàíÿò åäèíñòâåíî ïðåä íàñòîÿùåòî.
×óæäåíöèòå, êîèòî çà ïðúâ ïúò ñå ïîÿâÿâàò òóê, ñ óäèâëåíèå óñ-
òàíîâÿâàò, ÷å îò æúëòèòå âèåíñêè ïàâåòà íà ñåãàøíèÿ ãðàä õëúò-
âàò íåî÷àêâàíî âúðõó ïëî÷åñòèòå óëèöè íà Ñåðäèêà îò VI âåê. Äîìà-
êèíèòå ïðèïîìíÿò èçïîâåäòà íà èìïåðàòîð Êîíñòàíòèí Âåëèêè, êîé-
òî âúâåæäà õðèñòèÿíñòâîòî êàòî äúðæàâíà ðåëèãèÿ“Ñåðäèêà å ìîÿò
Ðèì” (“Serdika mea Roma est”), ñ íàìåðåíèåòî äà ÿ íàïðàâè ñâîÿ ñòî-
ëèöà. Îòïèâàéêè ëåêîâèòà âîäà îò íåïðåñúõâàùèòå äî äíåñ ìèíåðàë-
íè èçâîðè êðàé ñòåíèòå íà êðåïîñòòà è ðàçãëåäàëè öúðêâàòà, äàëà
èìåòî íà ãðàäà, òå íàó÷àâàò çà Åäèêòà íà èìïåðàòîð Ãàëåðèé, ñ êîé-
òî ïðåäè 1700 ãîäèíè å îáÿâåí ïðèíöèïúò íà âåðîòúðïèìîñòòà. Ìàë-
êà ðàçõîäêà èç öåíòúðà íà ãðàäà îêîëî èçêîïèòå íà íîâîñòðîÿùîòî ñå
ìåòðî, êîèòî ðàäâàò è àðõåîëîçèòå, å äîñòàòú÷íà äà ñå âúçïðèåìå
ñðàâíåíèåòî ñ Éåðóñàëèì. Ïðàâîñëàâåí õðàì, âíóøèòåëíà êàòî-ëè÷åñ-
5

êà êàòåäðàëà, îñìàíñêà äæàìèÿ ñ ìèíàðå è êðàé íåÿ åâðåéñêà ñèíàãî-
ãà äåéñòâèòåëíî ñúùåñòâóâàò â ðÿäêî ñúñåäñòâî ïîìåæäó ñè.
Èçñëåäîâàòåëèòå íà ìèíàëîòî ñà çàòðóäíåíè äà îïðåäåëÿò êîë-
êî êóëòóðíè ïëàñòîâå ëåæàò ïîä íîçåòå íà äíåøíèòå õîðà, êîèòî
áðîäÿò ïî ïîâúðõíîñòòà.
Íî íå ñå ëè êðèå òúêìî â òîâà îáÿñíåíèåòî çàùî îùå â ïúðâè-
òå ãîäèíè ñëåä ïîÿâàòà íà Áúëãàðèÿ âúðõó êàðòàòà íà Åâðîïà òóê
ïðèñòèãàò âúîäóøåâåíè åâðîïåéöè è îñòàâàò ñ ãîäèíè, êàòî íÿêîè
îò òÿõ äîðè ïîáúëãàðÿâàò èìåíàòà ñè. Äà ãè èçðåæäàìå ëè: ßí (Èâàí)
Ìúðêâè÷êà, ßí Êîëàð, Ïàðàø÷óê, Éîçåô Ñåáàñòèàí Îáåðáàóåð...
Ìîæå áè ãè äîâåæäà òóê ïðåìèíàëàòà ïðåç âåêîâåòå ñâåòëèíà
íà Êèðèëî-Ìåòîäèåâîòî äåëî, ïðåæèâÿëî êðóøåíèå íà Çàïàä è – ñïî-
ðåä ïðèçíàíèåòî íà èìåíèòè ñúâðåìåííè èçñëåäîâàòåëè íà åâðîïåéñ-
êàòà ñòàðèíà – íàìåðèëî ñïàñåíèå â Áúëãàðèÿ.
Íåñëó÷àéíî òÿõíà ïúðâà ãðèæà å äà ïîñòàâÿò îñíîâè íà ñúâðå-
ìåííî îáðàçîâàíèå ñ ãðèæà çà ïîäãîòîâêàòà íà ñëåäâàùè ìåñòíè
ñòðîèòåëè íà íàóêàòà è êóëòóðàòà. Óíèâåðñèòåòúò íà èìåòî íà
ñëàâÿíñêèÿ è áúëãàðñêèÿ ïúðâîó÷èòåë Êëèìåíò, Íàðîäíèÿò òåàòúð
“Èâàí Âàçîâ”, Äúðæàâíîòî ðèñóâàëíî ó÷èëèùå, ïðèåëî çà ïàòðîí âúç-
ðîæäåíñêèÿ õóäîæíèê Íèêîëàé Ïàâëîâè÷, åäèí ðàäåòåë íà îáùóâàíåòî
ñúñ çàïàäíîòî èçêóñòâî, ìóçèêàëíè ó÷èëèùà...
Åäèíñòâåíè ïî ðîäà ñè ñêóëïòóðè, ñòåíîïèñè, ñòúêëîïèñè, ìî-
çàéêè ñ âúîäóøåâëåíèå ñúçäàâàò ìíîçèíà õóäîæíèöè â ïðîäúëæåíèå íà
ãîäèíè.
Ïî ñúùîòî âðåìå íàøè äàðîâèòè òâîðöè çàìèíàâàò â çàïàäíè
óíèâåðñèòåòè è àêàäåìèè, çà äà íàïðàâÿò óñïåøåí îïèò çà ñðîäÿâà-
íå ñ îáùîåâðîïåéñêèòå öåííîñòè.
Íå çàêúñíÿâàò äà ñå ÿâÿò â áàëêàíñêàòà ñòðàíà è ñúçäàòåëèòå
íà ïàðêîâå, ïîñòàâèëè íà÷àëî íà “ïèïèíèåðàòà” â îêðàéíèíèòå íà Ñî-
ôèÿ, ïðåîäîëÿâàéêè ñúïðîòèâàòà íà øîïñêèòå îâ÷àðè, çà äà ñå ñëàâè
äíåñ òÿ êàòî åäíà îò íàé-çåëåíèòå ñòîëèöè, êîåòî çàáåëÿçâàò ãîñ-
òèòå íè îùå äîêàòî êðúæàò ñúñ ñàìîëåòà ñè êúì ëåòèùåòî.
 Êíÿç Áîðèñîâàòà ãðàäèíà ïî èäåÿ íà Àíäðåé Íèêîëîâ ñå ïîñòà-
âÿ íà÷àëî íà àëåÿ ñúñ ñêóëïòóðíè ïîðòðåòè íà áåëåæèòè âúçðîæäåí-
öè, ïèñàòåëè îò íà÷àëîòî íà âåêà, êîÿòî â äíåøíî âðåìå ïðîäúë-
6

7
æàâà äà ñå ïîïúëâà.
A êîëöèíà íàøè ñúâðåìåííèöè, îñîáåíî ïî-ìëàäèòå îò òÿõ, èìàò
òî÷íà ïðåäñòàâà êàê å èçãðàäåí àðõèòåêòóðíèÿò îáëèê íà ñòîëèöà-
òà íè – êîè ñà àâòîðèòå íà ïðîåêòà çà Óíèâåðñèòåòà, Õðàìà-ïàìåò-
íèê “Ñâ. Àëåêñàíäúð Íåâñêè”(íàé-ãîëÿìàòà êàòåäðàëà íà Áàëêàíñêèÿ
ïîëóîñòðîâ), Õóäîæåñòâåíàòà àêàäåìèÿ, êîíöåðòíàòà çàëà “Áúëãà-
ðèÿ”, Âîåííîòî ìèíèñòåðñòâî, Íàðîäíàòà áàíêà, Ñúäåáíàòà ïàëàòà,
Ãðàäñêàòà áàíÿ, Ãðàäñêèòå õàëè, ×èòàëèùå “Ñëàâÿíñêà áåñåäà”,
Ñòîëè÷íàòà áèáëèîòåêà, ìîñòîâåòå ñ ëúâîâå è îðëè, êîãà ñà èçäèã-
íàòè òåçè åìáëåìàòè÷íè ñãðàäè è â êîÿ èìåííî ãîäèíà?
Íà âñè÷êî òîâà äàâà îòãîâîð íàñòîÿùèÿò áèáëèîãðàôñêè ñïðà-
âî÷íèê – ðåçóëòàò îò áóäåùî óâàæåíèå ïðîó÷âàíå íà åêñïåðòè â
Ñòîëè÷íàòà áèáëèîòåêà, ñúçäàëè è ïîäðîáíà áèáëèîãðàôèÿ íà íåîáõî-
äèìèòå èçòî÷íèöè îòíîñíî èçêóñòâîòî ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåòèëå-
òèÿ íà ÕIÕ âåê è ïúðâàòà ïîëîâèíà íà ÕÕ âåê êàòî íà÷àëî íà ïîäîá-
íà ïîðåäèöà îò íåîáõîäèìè èçäàíèÿ.
Òî ïîäêðåïÿ èäåÿòà Ñîôèÿ, êîÿòî ðàñòåéêè ïðîäúëæàâà äà ìëà-
äåå, äà êàíäèäàòñòâà ñ äîñòàòú÷íî îñíîâàíèÿ çà áúäåùà êóëòóðíà
ñòîëèöà íà Åâðîïà.
Íåêà áúäå!
Èëèÿ Ïåõëèâàíîâ
Ãëàâåí ðåäàêòîð
íà Êèðèëî-Ìåòîäèåâñêèÿ âåñòíèê
“Çà áóêâèòå – Î ïèñìåíåõü”,
÷ëåí íà Ñúþçà íà áúëãàðñêèòå ïèñàòåëè è
Ñúþçà íà áúëãàðñêèòå æóðíàëèñòè
Íàïèñàíî ïðåç ñåïòåìâðè 2011 ã.
â Íåäåëÿòà ïîäèð
Âúçäâèæåíèåòî íà Æèâîòâîðÿùèÿ êðúñò Ãîñïîäåí.

ÏÐÅÄÃÎÂÎÐ
 èçäàíèåòî “Ñîôèÿ – ñúðöåòî íà êóëòóðíèÿ æèâîò íà Áúëãà-
ðèÿ” ñå ïðîñëåäÿâà ðàçâèòèåòî íà êóëòóðíèÿ æèâîò â Áúëãàðèÿ ñëåä
Îñâîáîæäåíèåòî äî 1944 ã., îòðàçåíî â êíèãè îò ôîíäîâåòå íà Ñòî-
ëè÷íà áèáëèîòåêà è â ñòàòèè îò áúëãàðñêèÿ ïåðèîäè÷åí ïå÷àò îò
îíîâà âðåìå. Ïîñòàâÿ ñå àêöåíò âúðõó ïðåäñòàâÿíåòî íà áúëãàðñêè
è ÷óæäåñòðàííè õóäîæíèöè â èçëîæáåíèòå çàëè íà ñòîëèöàòà, îòðà-
çåíî â öåëè òå÷åíèÿ çà ïåðèîäà 1878-1944 ã. Âñè÷êî òîâà ïðåäñòàâ-
ëÿâà èíòåðåñ êàêòî çà ñïåöèàëèñòè, òâîðöè, èçñëåäîâàòåëè, èçêóñò-
âîâåäè îò êóëòóðíè èíñòèòóòè – ãàëåðèè, ìóçåè, êóëòóðíè íàó÷íî-èç-
ñëåäîâàòåëñêè öåíòðîâå, òàêà è çà ó÷åíèöè, ñòóäåíòè, äîêòîðàíòè
îò õóäîæåñòâåíèòå ó÷èëèùà è óíèâåðñèòåòè.
Ïî ñâîÿòà ñúùíîñò òàçè êíèãà ïîñòàâÿ íà÷àëîòî íà åäíî ïî-
öÿëîñòíî è çàäúëáî÷åíî èçñëåäâàíå îòíîñíî îòðàçÿâàíåòî íà èçîá-
ðàçèòåëíîòî èçêóñòâî â ïåðèîäè÷íèÿ ïå÷àò îò Îñâîáîæäåíèåòî äî
1944 ã., äàâàéêè öåííà èíôîðìàöèÿ çà ïèîíåðèòå íà õóäîæåñòâåíàòà
èíòåëèãåíöèÿ îò òîçè ïåðèîä.
Ïúðâàòà ÷àñò íà êíèãàòà èìà ïîïóëÿðåí õàðàêòåð è äàâà îáùà
èíôîðìàöèÿ çà ñúáèòèÿ, îáåêòè è ëè÷íîñòè îò ðàçãëåæäàíèÿ ïåðèîä,
êàòî èäåÿòà íà ñúñòàâèòåëèòå å ÷ðåç îáùîäîñòúïåí èçêàç íà èçëî-
æåíèåòî äà ñå îñâåòëÿò çíà÷èòåëíè è èíòåðåñíè ôàêòè îò áóðíèÿ
êóëòóðåí ñòîëè÷åí æèâîò.
Âòîðàòà ÷àñò íà êíèãàòà ïðåäñòàâëÿâà àíîòèðàí áèáëèîãðàô-
ñêè óêàçàòåë ñ âêëþ÷åíè 480 áèáëèîãðàôñêè îïèñàíèÿ îò áúëãàðñêèÿ
ïåðèîäè÷åí ïå÷àò, ñòðóêòóðèðàí õðîíîëîãè÷íî-àçáó÷íî, êîéòî îòðà-
8

çÿâà êóëòóðíèÿ æèâîò â Ñîôèÿ. Ïðåãëåäàíèòå èçòî÷íèöè ñà ñàìî îò
ôîíäà íà Ñòîëè÷íà áèáëèîòåêà, ïîðàäè êîåòî áèáëèîãðàôèÿòà íÿìà
ïðåòåíöèè çà àáñîëþòíà ïúëíîòà è èç÷åðïàòåëíîñò.
×àñò îò âêëþ÷åíèòå ñòàòèè ñà ïî÷åðïàíè îò ïåðèîäè÷íè èçäà-
íèÿ, ñúõðàíÿâàíè åäèíñòâåíî â Ñòîëè÷íà áèáëèîòåêà, óíèêàëíè ïî
ñâîåòî ñúäúðæàíèå. Èçñëåäâàíèÿò ïåðèîä â áèáëèîãðàôèÿòà å ìàëêî
ïðîó÷åí. Ïðàâåíè ñà îòäåëíè îïèòè, íî ñ ïî-ïúëíîòî ðàçðàáîòâàíå íà
òàçè òåìà åäâà ñåãà ñå ïîñòàâÿ íà÷àëîòî íà ïîäðîáíî è öÿëîñòíî
ïðåäñòàâÿíå íà èçîáðàçèòåëíîòî èçêóñòâî â ïåðèîäè÷íèÿ ïå÷àò îò
Îñâîáîæäåíèåòî äî 1944 ã.
 òðóäà ñà âêëþ÷åíè ñêàíèðàíè êàòàëîçè íà èçëîæáè îò ïðåä-
ñòàâåíèÿ ïåðèîä, êàêòî è êàðòèíè.
Ñïðàâî÷íèÿò àïàðàò ñúäúðæà ðàçëè÷íè ïîêàçàëöè – íà èìåíàòà
(àâòîðèòå íà ñòàòèè, àðõèòåêòè, õóäîæíèöè, ôîòîãðàôè); íà çàãëà-
âèÿòà; ãåîãðàôñêè; íà èçëîæáèòå; ïðåäìåòåí ïîêàçàëåö; ïîêàçàëåö íà
ïåðèîäè÷íèòå èçäàíèÿ.
Èäåÿòà íà ñúñòàâèòåëèòå îò îòäåë “Èçêóñòâî” íà Ñòîëè÷íà
áèáëèîòåêà å èçäàíèåòî äà èìà ïðîäúëæåíèå ñ ðàçêðèâàíå è íà ìóçè-
êàëíè, òåàòðàëíè, êèíåìàòîãðàôè÷íè è äðóãè ñúáèòèÿ îò òîçè ìàëêî
èçñëåäâàí ïåðèîä â áèáëèîãðàôèÿòà âúðõó êóëòóðíàòà íè èñòîðèÿ.
Ñúñòàâèòåëèòå
9

I. Îáùà ÷àñò
1. Áúëãàðèÿ ñëåä Îñâîáîæäåíèåòî –
îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêè ðàêóðñè.
Êðàòêà èñòîðè÷åñêà ñïðàâêà çà åïîõàòà.
Îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêàòà ñèòóàöèÿ
â Áúëãàðèÿ.
Ðàçïîëîæåíà ïî÷òè â öåíòúðà íà áúëãàðñêèòå çåìè, áëèçî äî äî-
ëèíèòå íà ãîëåìèòå ðåêè Ìîðàâà è Âàðäàð, Èñêúð, Ñòðóìà è Ìàðèöà,
Ñîôèÿ å èçáðàíà ïî âðåìå íà Îñâîáîæäåíèåòî íè çà ïðåñòîëåí ãðàä.
Ñëåä Ñúåäèíåíèåòî íà Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ è Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ Ñîôèÿ
ñòàâà îáùà ñòîëèöà íà îñâîáîäåíîòî îòå÷åñòâî è ñëåä ïðåæèâåíè-
òå îñâîáîäèòåëíè âîéíè îò 1912-13 ã. è 1915-18 ã. ñå îêàçà öåíòúð è
íà åìèãðàöèÿòà îò íîâîîñâîáîäåíèòå çåìè. Êàòî àäìèíèñòðàòèâíî
è äóõîâíî ñðåäèùå íà öåëîêóïíîòî îòå÷åñòâî Ñîôèÿ ñå ïðåâðúùà â
îñíîâíèÿ è íàé-äîáðå óñòðîåí íàø ãðàä, ïðèâëè÷àù êúì ñåáå ñè ïúð-
âèòå è íàé-íàäåæäíè ëè÷íîñòè îò âñè÷êè êúò÷åòà íà ïðîâèíöèÿòà.
Ñúùåâðåìåííî òóê íàé-ñèëíî ñå ÷óâñòâà âëèÿíèåòî íà ÷óæäåíöèòå è
íà âúçïðèåëèòå ÷óæäàòà êóëòóðà áúëãàðè ñ òÿõíàòà æàæäà äà åâðî-
ïåèçèðàò íàðîäà ñè ÷ðåç îáðàçîâàíèå, êóëòóðà è âúçïèòàíèå íà íåãî-
âîòî åñòåòè÷íî ÷óâñòâî.
“Òðÿáâàøå ÷îâåê äà áúäå â ñòîëèöàòà, çà äà âèäè ñ êàêúâ åíòó-
ñèàçúì è ñ êàêâî äóøåâíî ïîêúðòâàíå ïîñðåùíà ñòîëè÷íîòî íàñåëå-
íèå ïúðâàòà âåñò çà ïðîêëàìèðàíåòî íà Ñúåäèíåíèåòî”, ïèøå â
óâîäíàòà ñè ñòàòèÿ â. “Òúðíîâñêàòà êîíñòèòóöèÿ” íà 7 ñåïòåìâðè
1885 ã.
Òîâà ñúáèòèå, êàêòî è ïîñëåäâàëàòà Ñðúáñêî-áúëãàðñêà âîé