Организационно поведение

1
ÈËÈß ÍÀÓÌÎÂ
ÎÐÃÀÍÈÇÀÖÈÎÍÍÎ
ÏÎÂÅÄÅÍÈÅ
Ñîôèÿ, 2004

2

3
ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ
Ïðåäãîâîð
Ãëàâà ².Ïðåäìåò è îáõâàò íà îáëàñòòà
1. Îðãàíèçàöèÿ, ìåíèäæìúíò, îðãàíèçàöèîííî
ïîâåäåíèå
2. Ìèíàëî è íàñòîÿùå â òåîðèÿòà è ïðàêòèêàòà
íà îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå
Ãëàâà ²². Èíäèâèäóàëíîòî ðàâíèùå íà îðãàíèçàöèîííîòî
ïîâåäåíèå
1. Îñíîâè íà îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå
1.1. Èíäèâèäóàëíè ðàçëè÷èÿ
1.2. Âúçïðèÿòèå, àòðèáóöèÿ è íàó÷àâàíå
2. Öåííîñòè, íàãëàñè è óäîâëåòâîðåíîñò îò ðàáîòàòà
2.1. Öåííîñòèòå
2.2. Íàãëàñèòå
2.3. Óäîâëåòâîðåíîñò îò ðàáîòàòà (ÓÐ)
3. Ìîòèâàöèÿòà
3.1. Ðàííè òåîðèè íà ìîòèâàöèÿòà
3.2. Ñúâðåìåííè òåîðèè íà ìîòèâàöèÿòà
3.3. Ïðàêòè÷åñêîòî ïðèëîæåíèå
íà òåîðèÿòà íà ìîòèâàöèÿòà
Ãëàâà ²²².Ãðóïîâîòî ðàâíèùå íà îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå
1. Îñíîâè íà ãðóïîâîòî ïîâåäåíèå
2. Ñúùíîñò è êëàñèôèêàöèÿ íà ãðóïèòå
3. Ãðóïîâî ðàçâèòèå
4. Âúíøíè óñëîâèÿ, íàëîæåíè íà ãðóïèòå
5. Ãðóïîâà ñòðóêòóðà
6. Âëàñò è ïîëèòèêà â ãðóïàòà
7. Êîíôëèêòèòå â ãðóïàòà è òÿõíîòî çíà÷åíèå
çà îðãàíèçàöèÿòà
7.1. Ïðåäïîñòàâêè çà êîíôëèêòà
7.2. Åòàïè íà êîíôëèêòà

4
7.3. Ìåæäóãðóïîâè âçàèìîäåéñòâèÿ è êîíôëèêòè
7.4. Ñòðàòåãèè çà óïðàâëåíèå íà êîíôëèêòà
Ãëàâà ²V.Ðàâíèùåòî íà îðãàíèçàöèÿòà
1. Îðãàíèçàöèÿòà êàòî ñèñòåìà
1.1. Ñòðóêòóðà íà îðãàíèçàöèÿòà
1.2.Îñíîâíè îðãàíèçàöèîííè ôàêòîðè
1.3. Äèçàéíúò íà îðãàíèçàöèÿòà
2. ×îâåøêèòå ðåñóðñè – ïîëèòèêè è ïðàêòèêè
2.1. Ïîäáîð íà õîðàòà
2.2.Ïðîãðàìè çà îáó÷åíèå è ðàçâèòèå
2.3. Îöåíêà íà èçïúëíåíèåòî è âúçíàãðàæäåíèÿòà
3. Ðàáîòíèÿò ñòðåñ è îðãàíèçàöèÿòà
3.1. Èçòî÷íèöè íà ñòðåñ è ãëàâíè ñòðåñîðè
3.2.Ñòðàòåãèè çà ñïðàâÿíå ñúñ ñòðåñà
4. Îðãàíèçàöèîííà êóëòóðà
5. Îðãàíèçàöèîííà äèíàìèêà
5.1. Æèçíåíèÿò öèêúë íà îðãàíèçàöèÿòà
5.2.Îðãàíèçàöèîííà ïðîìÿíà
5.3.Îðãàíèçàöèîííî ðàçâèòèå

5
Ïðåäãîâîð
×óâñòâàì ñå äëúæåí äà ïðåäóïðåäÿ ÷èòàòåëÿ, ÷å â ïðåäëàãàíîòî
ìó ÷åòèâî ñòàâà äóìà íå çà íàó÷íà äèñöèïëèíà â êëàñè÷åñêèÿ ñìèñúë
íà äóìàòà. Íèòî ïúê çà íÿêàêâî åäíîðîäíî ñïåöèôè÷íî ÿâëåíèå,
êîåòî ñðàâíèòåëíî ëåñíî ìîæå äà áúäå ðàçãðàíè÷åíî ïî ëîãè÷åñêè
ïúò îò äðóãè ïîäîáíè èëè ñâúðçàíè ñ íåãî ÿâëåíèÿ. Âñúùíîñò ñòàâà
äóìà çà êîìïëåêñ îò ðàçíîðîäíè ÿâëåíèÿ, âñÿêî îò êîèòî âëèçà â
ñïåöèôè÷íèÿ ïðåäìåò íà íÿêîÿ ÿñíî ðàçãðàíè÷èìà äèñöèïëèíà â
êëàñèôèêàöèÿòà íà íàóêèòå, êàòî íàïðèìåð òåîðèÿòà íà
ìåíèäæìúíòà, òåîðèÿòà íà îðãàíèçàöèÿòà, ñîöèîëîãèÿòà,
ïñèõîëîãèÿòà è ò.í.
Îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå å ìîæå áè åäèí îò íàé-
âïå÷àòëÿâàùèòå ïðèìåðè â îáùåñòâîçíàíèåòî çà îáëàñò íà íàó÷íî
èçñëåäâàíå, ôîðìèðàëà ñå íà èíòåð- èëè ìóëòèäèñöèïëèííà îñíîâà.
Òîâà ïðåäïîëàãà ïîíå äâå íåùà. Ïúðâî, íàëè÷èå èëè ôîðìèðàíå íà
îïðåäåëåíà êîìïåòåíòíîñò íà ÷èòàòåëèòå â ðåäèöà ñôåðè íà
ïîçíàíèåòî, ñâúðçàíè ñ óïðàâëåíèåòî, îðãàíèçàöèÿòà, ÷îâåøêîòî
ïîâåäåíèå – èíäèâèäóàëíî è ãðóïîâî, èêîíîìèêàòà è äð. È âòîðî,
îïðåäåëåí èíòåðåñ êúì òîâà çàùî è êàê ñúùåñòâóâàò è ôóíêöèîíèðàò
ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè îðãàíèçàöèè îáåäèíÿâàùè õîðàòà â òÿõíàòà
äåéíîñò, êàêòî è êúì òîâà êàê òàçè äåéíîñò ìîæå äà áúäå
óïðàâëÿâàíà è íàïðàâåíà ïî-åôåêòèâíà è ïî-æåëàíà çà îòäåëíàòà
ëè÷íîñò. Íàëè÷èåòî íà òåçè äâå ïðåäïîñòàâêè äàâà âúçìîæíîñò íà
âñåêè ÷îâåê íåçàâèñèìî êàêúâ ñïåöèàëèñò å è â êàêâà îáëàñò ðàáîòè

6
äà âíèêíå â ñëîæíîñòòà è ñúùíîñòòà, â ñúäúðæàíèåòî íà ÷îâåøêèòå
âçàèìîîòíîøåíèÿ, êîèòî ïðàâÿò âúçìîæíè íîðìàëíîòî è åôåêòèâíî
ôóíêöèîíèðàíå è ðàçâèòèå íà ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè îðãàíèçàöèè è
èíñòèòóöèè, îïðåäåëÿùè îáëèêà íà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî è ìÿñòîòî
â íåãî è íà÷èíà íà æèâîò íà îòäåëíèÿ ÷îâåê.
Ðàçáèðàíåòî íà îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå äàâà âàæíî çíàíèå íà
âñåêè ÷îâåê êàêòî â òåîðåòè÷åí ïëàí, òàêà è îò ÷èñòî ïðàêòè÷åñêà,
æèòåéñêà ãëåäíà òî÷êà. Òîâà å çíàíèå êàê äà âëèÿåì âúðõó
ñâúðçàíèòå ñ ðàáîòàòà íè îáñòîÿòåëñòâà íà íàøèÿ æèâîò è êàê äà
ñå àäàïòèðàìå óñïåøíî êúì òÿõ èëè äà ãè ïðîìåíÿìå, àêî òîâà å
íåîáõîäèìî. Â òîçè ñìèñúë çíàíèÿòà îòíîñíî îðãàíèçàöèîííîòî
ïîâåäåíèå ñà åäíàêâî ïîëåçíè çà âñè÷êè õîðà, êîèòî ó÷àñòâàò â
ðàçëè÷íè ñîöèàëíî îðãàíèçèðàíè äåéíîñòè – îò íàé-ãîëåìèÿ “øåô”
äî íàé-îáèêíîâåíèÿ èçïúëíèòåë, ðàáîòåùè â äàäåíà îðãàíèçàöèÿ.
Òå ñà åäíàêâî âàæíè êàêòî çà òåçè, êîèòî ñå ñòðåìÿò êúì ðúêîâîäíè
ìåíèäæúðñêè ïîçèöèè, òàêà è çà òåçè, êîèòî íÿìàò ïîäîáíî æåëàíèå,
íî äúðæàò íà óäîâëåòâîðåíèåòî îò ðàáîòàòà, êîÿòî âúðøàò è íà
äîáðèòå ñè îòíîøåíèÿ ñ õîðàòà, ñ êîèòî êîíòàêòóâàò. Çàùîòî âñè÷êè
íèå â òå÷åíèå íà öåëèÿ ñè æèâîò ñìå ñâúðçàíè íåèçáåæíî ñ ãîëÿì
áðîé îðãàíèçàöèè, êàòî ó÷àñòâàìå â òÿõíàòà ðàáîòà èëè ïúê
ïîëçâàìå òåõíèòå óñëóãè è ïðîäóêòèòå íà òÿõíàòà äåéíîñò. Âñè÷êè
íèå ñìå “õîðà íà îðãàíèçàöèÿòà” è çàòîâà âñÿêî çíàíèå çà òîâà êàêâî
ïðåäñòàâëÿâàò è êàê “æèâåÿò” îðãàíèçàöèèòå íå ïðîñòî çàäîâîëÿâà
åñòåñòâåíîòî íè ëþáîïèòñòâî, íî íè ïîìàãà â ÷èñòî ïðàêòè÷åñêè
ïëàí äà ïîñòèãíåì ìàêñèìàëíî âúçìîæíèÿ êîìôîðò â ñâîÿ æèâîò.
 òàçè êíèãà ñúì ñå ïîñòàðàë äà îáîáùÿ îñíîâíèòå íåùà, èçëîæåíè
â åäíè îò íàé-äîáðèòå ó÷åáíèöè ïî îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå, êàòî
äîáàâÿì êúì òÿõ èíâåíöèèòå íà íàé-ïîïóëÿðíèòå àâòîðè â òàçè
îáëàñò. Âúâ âðúçêà ñ òîâà å íåîáõîäèìî äà îòáåëåæà äâå íåùà.
Ïúðâî, ïî÷òè âñè÷êè àâòîðè, íà êîèòî ñå ïîçîâàâàì, ñà àìåðèêàíöè.
Òîâà å òàêà, çàùîòî íàïðàâëåíèåòî îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå å
âúçíèêíàëî è å íàé-ðàçâèòî â ÑÀÙ. Òàì ñà ïðîâåäåíè íàé-ìíîãî
åìïèðè÷íè èçñëåäâàíèÿ è åêñïåðèìåíòè è ñà ïóáëèêóâàíè õèëÿäè
òðóäîâå, ìåæäó êîèòî ñà è íàé-èçâåñòíèòå, åòàïíè çà ðàçâèòèåòî íà

7
îáëàñòòà ïóáëèêàöèè. Âòîðî, â êíèãàòà íå ñà ðàçãëåäàíè ñïåöèàëíî
âúïðîñèòå, êîèòî ïîñòàâÿ ñúâðåìåííàòà ãëîáàëèçàöèÿ, ÷èéòî âîäåù
ïðèçíàê å ðàçâèòèåòî íà èíòåðíàöèîíàëíè îðãàíèçàöèè êàòî
ìóëòèíàöèîíàëíèòå êîðïîðàöèè íàïðèìåð. Èçëîæåíèòå â êíèãàòà
îñíîâíè ÿâëåíèÿ è ïðîáëåìè íà îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå íå ñà
ðàçãëåäàíè â òîçè êîíòåêñò. Åòî çàùî îùå â íà÷àëîòî òðÿáâà äà
ïîä÷åðòàÿ, ÷å íå âñè÷êî, êîåòî å âàëèäíî çà ÑÀÙ, å ñòî ïðîöåíòà
âàëèäíî è çà öåëèÿ îñòàíàë ñâÿò. Âúðõó îðãàíèçàöèîííîòî ïîâåäåíèå
è íåãîâàòà èíòåðïðåòàöèÿ ñëàãàò îòïå÷àòúê êóëòóðíèòå è
èñòîðè÷åñêèòå ðàçëè÷èÿ ìåæäó õîðàòà îò ðàçëè÷íèòå íàöèè è
ðåãèîíè. Áè ìîãëî äà ñå êàæå, ÷å çà óñëîâèÿòà íà Áúëãàðèÿ òîâà íå
å òîëêîâà ñúùåñòâåíî, äîêîëêîòî òÿ å ÷àñò îò ñúùèÿ êóëòóðåí àðåàë
(åâðîïåéñêî-ñåâåðîàìåðèêàíñêèÿ), íî âñå ïàê ïîñî÷åíèòå ðàçëè÷èÿ
òðÿáâà äà ñå èìàò ïðåäâèä.
Àâòîðúò

8
Îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå:
Äåôèíèöèÿ, îñíîâè è êîíòåêñò
Ðàçáèðàíå è
ìåíèäæìúíò
íà èíäèâèäóàëíîòî
ïîâåäåíèå
Ðàçáèðàíå è
ìåíèäæìúíò
íà ãðóïîâèòå
ïðîöåñè
Ðàçáèðàíå è
ìåíèäæìúíò íà
îðãàíèçàöèîííèòå
ïðîáëåìè
Ðàçáèðàíå è ìåíèäæìúíò
íà ðàçâèâàùàòà ñå îðãàíèçàöèÿ
Îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå: Äåôèíèöèÿ, îñíîâè è êîíòåêñò
Âúíøíà ñðåäà
Îðãàíèçàöèÿ
(Ñòðóêòóðà, êóëòóðà è ïðîìÿíà)
Îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå
Èçòî÷íèê: R. Kreitner & A. Kincki, Organizational Behavior, Boston, MA, BPI/IRWIN, 1989.

9
Ãëàâà ²
Ïðåäìåò è îáõâàò íà îáëàñòòà
1.Îðãàíèçàöèÿ, ìåíèäæìúíò,
îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå
Çà äà ðàçáåðåì ôåíîìåíà îðãàíèçàöèîííî ïîâåäåíèå (ïî-íàòàòúê ùå
èçïîëçâàìå ñúêðàùåíèåòî ÎÏ) è èíòåðåñà íà ìíîãîáðîéíèòå èçñëå-
äîâàòåëè, ìåíèäæúðè, áèçíåñìåíè, ïîëèòèöè è, ðàçáèðà ñå, íà ãîòâå-
ùèòå ñå çà èçÿâà â íÿêîÿ îáëàñò íà ÷îâåøêàòà äåéíîñò ñòóäåíòè å
íåîáõîäèìî äà ïîãëåäíåì íà íåùàòà èñòîðè÷åñêè. Îùå îò íàé-äúë-
áîêà äðåâíîñò õîðàòà ñà îñèãóðÿâàëè æèâîòà ñè ÷ðåç îðãàíèçèðàí ïî
îïðåäåëåí íà÷èí òðóä. Ïðàêòè÷åñêè íèêîãà íå å èìàëî äðóã íà÷èí.
Ðàáîòåùèÿò ÷îâåê íåçàâèñèìî îò õàðàêòåðà íà òðóäà, êîéòî å óïðàæ-
íÿâàë, âèíàãè å äåéñòâàë çàåäíî èëè âúâ âðúçêà ñ äðóãè õîðà. Êàòî
èçêëþ÷èì ñëó÷àÿ ñ Ðîáèíçîí Êðóçî (ïðåäè ïîÿâàòà íà Ïåòêàí) íèêîé
íå å âúðøèë êàêâîòî è äà áèëî ñàì è ñàìî çà ñåáå ñè. Òîé âèíàãè å
ðàáîòèë çàåäíî ñ íÿêîãî è/èëè çà íÿêîãî, çà êîãîòî ñà áèëè ïðåäíàçíà-
÷åíè ïðîäóêòèòå èëè ïî-îáùî êàçàíî, ðåçóëòàòèòå îò íåãîâèÿ òðóä.
Òàçè õàðàêòåðèñòèêà íà ÷îâåøêàòà äåéíîñò ñòàâà îñîáåíî ÿñíî ðàç-
ëè÷èìà îòíà÷àëî ñ íàïðåäâàùîòî ðàçäåëåíèå íà òðóäà, à ïî-êúñíî ñ
óñëîæíÿâàíåòî è îêðóïíÿâàíåòî íà ïðîèçâîäñòâîòî íà ñòîêè è óñëó-
ãè, ñâúðçàíè ñ õàðàêòåðíàòà çà ìîäåðíàòà åïîõà èíäóñòðèàëèçàöèÿ.
Òàçè òåíäåíöèÿ èñòîðè÷åñêè âîäè äî òîâà, ÷å òðóäúò íà õîðàòà çà-
ïî÷âà äà ñå îñúùåñòâÿâà ïî÷òè èçêëþ÷èòåëíî ïî ãðóïîâî îðãàíèçè-
ðàí íà÷èí – â ðàìêèòå íà íÿêàêâà ðàáîòèëíèöà, ôàáðèêà, ó÷ðåæäå-
íèå, ó÷åáíî çàâåäåíèå, áîëíèöà, êàçàðìà è ò.í. Òîâà èçáðîÿâàíå ìî-
æå äà ïðîäúëæè äúëãî, íî ÿñíî å, ÷å âñè÷êè òåçè îáùåñòâåíè îáðàçó-
âàíèÿ èìàò íÿêîëêî îáùè íåùà: ãðóïà õîðà, óïðàæíÿâàùè îïðåäåëåí
âèä ñúâìåñòíà äåéíîñò, êîéòî ãè ñâúðçâà ïî ñïåöèôè÷åí íà÷èí; îïðå-
äåëåíà ñòðóêòóðà, âúçíèêíàëà íà îñíîâàòà íà õàðàêòåðà íà òðóäîâèÿ
ïðîöåñ è íà ðàçëè÷íèòå ôóíêöèè, êîèòî èçïúëíÿâàò ó÷àñòíèöèòå â íå-
ãî; îïðåäåëåíà ñòðóêòóðà, ôîðìèðàëà ñå íà îñíîâàòà íà òðàéíèòå ìåæ-

10
1
G. Barel, G. Morgan. Sociological Paradigms and Organizational Analysis. Porthsmith,
NH: Heineman, 1985.
2
Ïðèâúðæåíèöèòå íà òîâà ãëåäèùå ñúçäàâàò ñâîè íàó÷íè îáåäèíåíèÿ (íàïð. SCOS –
Standing Conference on Organizational Symbolism, êîÿòî åæåãîäíî ïðîâåæäà ñâîè
ìåæäóíàðîäíè êîíôåðåíöèè è äðóãè íàó÷íè ïðîÿâè). Èçâåñòíè ñà è òåõíè
ïåðèîäè÷íè èçäàíèÿ êàòî íàïðèìåð ñïèñàíèå Dragon (Äðàêîí), â ÷èåòî èìå å
íàìåðèëà îòðàæåíèå ñèìâîëèêàòà íà “ïîñòìîäåðíèòå” âèæäàíèÿ çà îðãàíèçàöèÿòà.
äóëè÷íîñòíè âçàèìîîòíîøåíèÿ, êîèòî íåèçáåæíî ñå óñòàíîâÿâàò â
ðàìêèòå íà òîçè ïðîöåñ; éåðàðõèÿ, ñâúðçàíà ñ óïðàâëåíèåòî íà õîðà-
òà â ïðîöåñà íà òðóäà. Òåçè íåùà â ñâîÿòà ñúâêóïíîñò îáðàçóâàò
ôåíîìåíà, êîéòî äàâà îáëèêà íà ñúâðåìåííîòî ÷îâåøêî îáùåñòâî è
êîéòî îáîçíà÷àâàìå ñ ïîíÿòèåòî îðãàíèçàöèÿ.
Âñúùíîñò ïðîìåíèòå â îáùåñòâîòî ñà ñâúðçàíè òÿñíî ñ íà÷èíà,
ïî êîéòî ôóíêöèîíèðàò è ñå ðàçâèâàò ñîöèàëíèòå îðãàíèçàöèè. Òàçè
çàâèñèìîñò å çàáåëÿçàíà îòäàâíà è ïðåç öÿëàòà èñòîðèÿ íà ÷îâåø-
êàòà öèâèëèçàöèÿ òåçè, êîèòî ñà ÿ ðàçáèðàëè, ñà ÿ èçïîëçâàëè, çà äà
óïðàâëÿâàò è äà ïðîìåíÿò îáùåñòâîòî êàòî öÿëî è îòäåëíèòå ìó
ñôåðè è ñòðóêòóðè. Íàòðóïàíèÿò åìïèðè÷åí îïèò â òîâà îòíîøåíèå,
êàêòî è ðàçäåëåíèåòî, ðàçíîîáðàçèåòî è óñëîæíÿâàíåòî íà ÷îâåø-
êàòà òðóäîâà äåéíîñò ïîëó÷àâàò ãîëÿìî óñêîðåíèå ñëåä èíäóñòðè-
àëíàòà ðåâîëþöèÿ â Åâðîïà, çàåäíî ñ ðàçâèòèåòî íà ìîäåðíàòà äúð-
æàâíà àäìèíèñòðàöèÿ, âîäÿò äî âúçíèêâàíåòî ïðåäè îêîëî åäèí âåê
íà áúðçî ðàçâèâàùî ñå íîâî íàó÷íî íàïðàâëåíèå, ñâúðçàíî ñ óïðàâ-
ëåíèåòî íà è â îáùåñòâîòî è íàëîæèëî ñå äíåñ ïîä èìåòî òåîðèÿ íà
ìåíèäæìúíòà.  ðàçâèòèåòî íà òàçè òåîðèÿ ñå ðàçãðàíè÷àâàò íÿ-
êîëêî åòàïà è ðàçëè÷íè íàïðàâëåíèÿ è ïàðàäèãìè
1
. Íåçàâèñèìî îò
öàðÿùîòî ðàçíîîáðàçèå è íàé-íåïðåòåíöèîçíèÿò àíàëèç ïîêàçâà, ÷å
ÿäðîòî íà òåîðèÿòà íà ìåíèäæìúíòà ñà ïðîáëåìèòå íà îðãàíèçàöè-
ÿòà. Íà òàçè îñíîâà ñå ðàçðàáîòâà è ñïåöèàëíàòà òåîðèÿ íà îðãàíè-
çàöèÿòà, êîÿòî ñå çàíèìàâà ñ íåÿ êàòî ñúñ ñïåöèôè÷íî ÿâëåíèå, ïðè-
òåæàâàùî ñâîÿ îòíîñèòåëíà ñàìîñòîÿòåëíîñò