Особености на семейното възпитание

116
ОСОБЕНОСТИ НА ПРОЦЕСА
НА СЕМЕЙНО ВЪЗПИТАНИЕ
Венка Кутева
 ðåçóëòàò íà áúðçî ïðîòè÷àùèòå äåìîêðàòè÷íè ïðîöåñè ïåäàãî-
ãè÷åñêèòå èäåè ïðåòúðïÿâàò êà÷åñòâåíè èçìåíåíèÿ.
Îáíîâÿâàò ñå êëàñè÷åñêè òåîðåòè÷íè ïîëîæåíèÿ, ïîÿâÿâàò ñå íîâè
íàó÷íè îáëàñòè. Ïðàêòèêàòà íà ìîìåíòè èçïðåâàðâà òåîðèÿòà, èçèñ-
êâàéêè îò íåÿ íîâè ðåøåíèÿ íà ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñúñ ñîöèàëíàòà
ðåàëíîñò.
Íàó÷íîòî ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå â ñåìåéñòâîòî èçèñêâà äà ñå
ïîçíàâà íå ñàìî îòäåëíàòà ëè÷íîñò è íåéíàòà ïñèõèêà, íî è îáùåñòâîòî
ñ öÿëàòà ìó ñëîæíîñò è êîìïëèöèðàíîñò. Â ïåðèîäè íà ñèëíè ñîöèàëíè
ñúòðåñåíèÿ è ïðåõîäè ïðîáëåìèòå íà ñåìåéñòâîòî èçëèçàò íà ïðåäåí
ïëàí. Èçâåñòíî å, ÷å òîçè âàæåí ñîöèàëåí èíñòèòóò âúçíèêâà è ñå ðàç-
âèâà íà îñíîâàòà íà îáùåñòâåíèòå íîðìè è ïðåäïèñàíèÿ.
Òîâà íàëàãà îáîñîáÿâàíåòî íà íîâà íàó÷íà îáëàñò, êàêâàòî å ñåìåé-
íàòà ïåäàãîãèêà. Òÿ ñå ïîÿâÿâà è ðàçâèâà ïîä âëèÿíèå íà íåîáõîäè-
ìîñòòà äà ñå ñèñòåìàòèçèðà, îáîáùè è îáîãàòè îïèòà ïî âúçïèòàíèå-
òî â ñåìåéñòâîòî.
Ïîÿâàòà íà ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà å ïðåäèçâèêàíà è îò ñëåäíîòî
ïðîòèâîðå÷èå. Îò åäíà ñòðàíà ñúâðåìåííèÿò ðîäèòåë ñå íóæäàå îò
êîíêðåòíè ñúâåòè, à îò äðóãà ­ åäíî îò îñíîâíèòå ïðàâèëà â ïåäàãîãè-
êàòà å: âúâ âúçïèòàíèåòî íÿìà è íå ìîæå äà èìà ðåöåïòè (3, 3).
Îáåêò íà ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà ñà ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè ÿâëåíèÿ,
ôàêòè, ñðåä êîèòî îñîáåíî ìÿñòî çàåìà îáðàçîâàíèåòî è âúçïèòàíèåòî
â ñåìåéñòâîòî.
Ïðåäìåò íà ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà ñà çàêîíîìåðíîñòèòå íà îðãà-
íèçàöèÿòà, ôóíêöèîíèðàíåòî, òåõíîëîãèÿòà íà âñè÷êè âèäîâå îáðàçî-
âàíèå è âúçïèòàíèå â ñåìåéñòâîòî.
Çàäà÷èòå íà ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà ñà äåòåðìèíèðàíè îò íåéíèÿ
ïðåäìåò è îò ïîòðåáíîñòòà íà îáùåñòâîòî îò ïåäàãîãè÷åñêè çíàíèÿ çà
ñåìåéñòâîòî. Òå ìîãàò äà áúäàò ôîðìóëèðàíè ïî ñëåäíèÿ íà÷èí:
­ ðàçêðèâàíå è èçó÷àâàíå çàêîíîìåðíîñòèòå íà îðãàíèçàöèÿòà è
ôóíêöèîíèðàíåòî íà âúçïèòàíèåòî â ñåìåéñòâîòî;
­ îïðåäåëÿíå ñúäúðæàíèåòî íà âúçïèòàíèåòî â ñåìåéñòâîòî;

117
­ îáîñíîâàâàíå íà ñèñòåìè îò ïðèíöèïè, ìåòîäè, ôîðìè è ñðåäñòâà çà
ðåçóëòàòíî ñåìåéíî âúçïèòàíèå;
­ îôîðìÿíå íà èçèñêâàíèÿòà êúì ïîäãîòîâêàòà íà ïîäðàñòâàùèòå
çà ñåìååí æèâîò, êàêòî è êâàëèôèêàöèÿòà èì êàòî ðîäèòåëè.
Ñëåäîâàòåëíî ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà, êàêòî ïîêàçâà íàèìåíîâà-
íèåòî è, å ñèñòåìà îò òåîðåòè÷íè çíàíèÿ è ïðèëîæíè ïîñòàíîâêè îò-
íîñíî îáðàçîâàíèåòî è âúçïèòàíèåòî â ñåìåéñòâîòî. Òîâà å îòäåëíà è
ñàìîñòîÿòåëíà íàó÷íà îáëàñò, òúé êàòî èìà çà ñâîé îáåêò è ïðåäìåò
ÿñíî îáîñîáåíà öÿëîñòíà ñèñòåìà. Òÿ èçó÷àâà îïðåäåëåíà ñèñòåìà îò
çàêîíîìåðíîñòè ­ ñåìåéíèòå âúçïèòàòåëíè çàêîíîìåðíîñòè, çàêîíî-
ìåðíîñòèòå íà ñåìåéíàòà âúçïèòàòåëíà äåéíîñò è íà ñåìåéíèòå âçàè-
ìîîòíîøåíèÿ.
Íåéíèÿò äèàëåêòè÷åñêè õàðàêòåð ñå ðàçêðèâà ÷ðåç ïðåäñòàâÿíå íà
âúòðåøíàòà äèíàìèêà íà ïðîöåñèòå è ÿâëåíèÿòà, êîèòî òÿ àíàëèçèðà.
 ïðîöåñ íà ôîðìèðàíå å è åäíà íîâà íàóêà çà ñåìåéñòâîòî ­
ôàìèëèñòèêà (6, 156). Ìîæåì äà ïðèåìåì, ÷å ôàìèëèñòèêàòà å íàóêà ñ
ïî-øèðîêè ãðàíèöè è î÷åðòàíèÿ îò ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà.
Ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà ñå ðàçëè÷àâà çíà÷èòåëíî îò òðàäèöèîííàòà
ïåäàãîãè÷åñêà òåîðèÿ, êîÿòî å îñíîâàíà ïðåäèìíî íà îïèòà íà ó÷èëè-
ùåòî. Ïðè÷èíèòå çà òîâà ñà ìíîãî, íî îñíîâíèòå ñà, ÷å ñåìåéñòâîòî íå
å òàêà ñòðîãî èíñòèòóöèîíàëèçèðàíî êàêòî ó÷èëèùåòî, íèòî ðîäèòåëèòå
ñà ïðîôåñèîíàëíè ïåäàãîçè. Çà ðàçëèêà îò ó÷èëèùíàòà ïåäàãîãèêà,
êîÿòî èìà çà öåë äà ôîðìóëèðà íîðìàòèâè çà ïåäàãîãè÷åñêà äåéíîñò,
ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà ìîæå ñàìî äà îáîáùàâà òåíäåíöèè è äà äàâà
ïðåïîðúêè. Çàòîâà è â ïóáëèêàöèèòå ïî ñåìåéíà ïåäàãîãèêà òåêñòîâåòå
â ìíîãî ñëó÷àè çâó÷àò êîíñòàòèâíî è ñà ðåçóëòàò îò ñîöèîëîãî-ïåäàãî-
ãè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ. Ïîäîáåí ïîäõîä å íåèçáåæåí (29, 6).
Ìåæäó ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà, êàòî ìåæäèííà è èíòåãðàòèâíà
íàóêà, è äðóãèòå íàó÷íè îáëàñòè ñúùåñòâóâàò ãîëÿì áðîé ìåæäóäèñ-
öèïëèííè âðúçêè ­ åäèí ïîñòîÿíåí îáìåí íà èíôîðìàöèÿ. Òàçè èíôîð-
ìàöèÿ, ïðåðàáîòåíà, àñèìèëèðàíà è âêëþ÷åíà â ñîáñòâåíèòå íàó÷íè
è ïðèëîæíè ïîñòèæåíèÿ, ó÷àñòâà â èçãðàæäàíåòî íà ôàêòè è çàêîíîìåð-
íîñòè, â ñîáñòâåíèòå êîíöåïöèè è òåîðèè. Îñúùåñòâÿâàéêè ìåæäóäèñ-
öèïëèííà èíòåãðàöèÿ ñúñ ñîöèàëíèòå, ïåäàãîãè÷åñêèòå, ïñèõîëîãè÷-
íèòå íàóêè, ñåìåéíàòà ïåäàãîãèêà ðàçâèâà ñâîè ðàçäåëè, ïîäðàçäåëè
è êëîíîâå.
Ñèëíî ïðîÿâåíàòà ïðàêòè÷åñêà íàñî÷åíîñò íà ñåìåéíàòà ïåäàãî-
ãèêà å íåéíà õàðàêòåðíà îñîáåíîñò è ñúùåâðåìåííî íåéíî ïðåäèìñòâî.

118
Êàêâî ñòàâà åæåäíåâíî â ñåìåéñòâîòî? Ïðîáëåìúò íå ñå ñâåæäà ñàìî
äî ïðàêòè÷åñêîòî ðúêîâîäñòâî íà ñåìåéíèÿ æèâîò, ò. å. êàê ïðîôåñèîíàëíî
àíãàæèðàíèòå ìúæå è æåíè äà îðãàíèçèðàò è êîîðäèíèðàò ñâîÿòà äåéíîñò â
ñåìåéñòâîòî, êàê äà ñúâìåñòÿâàò ïðîôåñèîíàëíàòà ñúñ ñåìåéíàòà ðàáîòà,
ëè÷íèÿ ñ áðà÷íèÿ æèâîò.
Êàê äà ñå âúçïèòàâà äîáðîòî ó äåòåòî, êîå ñúùåñòâóâàíå å íðàâ-
ñòâåíî? Èñòîðè÷åñêèÿò âúïðîñ íà Äèæîíñêàòà àêàäåìèÿ: “Ñúäåéñòâàò
ëè óñïåõèòå íà íàóêàòà è èçêóñòâàòà çà óñúâúðøåíñòâàíå íà íðàâèòå?”,
íà êîéòî Æàí-Æàê Ðóñî äàâà îòðèöàòåëåí îòãîâîð, ïîëó÷àâà íîâî
ñúâðåìåííî çâó÷åíå. Âúçìîæíî ëè å íðàâñòâåíèòå öåííîñòè, ôîðìèðàíè
ïðåç ìíîãîâåêîâíàòà èñòîðèÿ íà ÷îâåøêàòà öèâèëèçàöèÿ è ñúõðàíåíè
äî äíåñ, äà áúäàò ðåàëèçèðàíè â ñúâðåìåííèòå óñëîâèÿ íà ñîöèàëåí è
òåõíè÷åñêè ïðîãðåñ? Ïðåäëàãà ëè ñúâðåìåííàòà íàó÷íî ­ òåõíè÷åñêà
ðåâîëþöèÿ ïî-ãîëÿìà ñâîáîäà è äóõîâíî ðàçâèòèå íà ÷îâåêà.
Ïðè ïîâå÷åòî îáùåñòâà ôîêóñíàòà òî÷êà ñà ðîäèòåëèòå è ó÷èëè-
ùåòî, êàòî íèòî åäíà îò äâåòå èíñòèòóöèè íå å ïîäãîòâåíà çà òîâà
ïîëîæåíèå. Êàêòî îòáåëÿçâà àìåðèêàíñêàòà ñîöèîëîæêà Ìàðãàðåò
Ìèéä: “Ìëàäèòå õîðà ñà êîðåííîòî íàñåëåíèå íà òîçè ñâÿò, â êîéòî
íèå ñìå èìèãðàíòè.” Íÿêîè îò íàñ áèõà ñå ñúãëàñèëè ñúñ ñëåäíîòî
íåéíî íàáëþäåíèå: “...íÿìà ïî ñâåòà âúçðàñòíè, êîèòî äà çíàÿò òîâà,
êîåòî çíàÿò äåöàòà èì, íåçàâèñèìî êîëêî îòäàëå÷åíè èëè ïðîñòè íè
èçãëåæäàò äàäåíè îáùåñòâà. Â ìèíàëîòî âèíàãè å èìàëî ïî-âúçðàñòíè,
êîèòî ñà çíàåëè ïîâå÷å ­ èìàëè ñà ïîâå÷å îïèò è ïðàêòèêà â åäíà
ñèñòåìà, â êîÿòî òå ñà îòðàñíàëè ­ îò êîåòî è äà å äåòå. Äíåñ òàêèâà
íÿìà!” (33, 108).
“Äåòñòâîòî ­ íàé-âàæíèÿò ïåðèîä îò ÷îâåøêèÿ æèâîò, íå å ïîäãî-
òîâêà çà áúäåùèÿ æèâîò, à èñòèíñêè, ÿðúê, ñàìîáèòåí, íåïîâòîðèì
æèâîò. Êàê å ïðåìèíàëî äåòñòâîòî, êîé å âîäèë äåòåòî çà ðúêà ïðåç
äåòñêèòå ìó ãîäèíè, êîå îò çàîáèêàëÿùèÿ ãî ñâÿò å âëÿçëî â óìà èëè
ñúðöåòî ìó ­ îò òîâà äî ãîëÿìà ñòåïåí çàâèñè êàêúâ ÷îâåê ùå èçðàñíå
îò ñåãàøíîòî äåòå” (39, 14).
Ñïîðåä Ñóõîìëèíñêè, çà âúçïèòàíèåòî âñå ïî-÷åñòî ñå ìèñëè è
ãîâîðè â ñåìåéñòâîòî è îáùåñòâåíèòå îðãàíèçàöèè, íî äàëè âñè÷êè
ïåäàãîçè, à îùå ïîâå÷å ðîäèòåëèòå èìàò ÿñíà ïðåäñòàâà êàêâî å âúçïè-
òàíèå è ñëåäîâàòåëíî êàê òðÿáâà äà ñå îñúùåñòâÿâà âúçïèòàíèåòî?
Ìåæäó âúçïèòàòåëíèòå âúçäåéñòâèÿ ñúùåñòâóâàò äåñåòêè, ñòîòèöè,
õèëÿäè çàâèñèìîñòè è îáóñëîâåíîñòè. Åôåêòèâíîñòòà îò âúçïèòàíèåòî
ñå îïðåäåëÿ â êðàéíà ñìåòêà îò òîâà êàê òåçè çàâèñèìîñòè è îáóñëîâå-
íîñòè ñå âçåìàò ïîä âíèìàíèå, êàê ñå ðåàëèçèðàò íà ïðàêòèêà.

119
Íÿêîè àâòîðè ïîñî÷âàò, êàòî îñíîâíà çàäà÷à íà ñåìåéñòâîòî, ñïîðåä
ðîäèòåëèòå, ÷å íàé-ãëàâíî å äà äàäàò ïîäõîäÿùî îáðàçîâàíèå íà äåòåòî (32,
63).
Âúçïèòàíèåòî íà äåòåòî, ñïîðåä Å. Áåðí, ìîæå äà ñå ðàçãëåæäà êàòî
îáðàçîâàòåëåí ïðîöåñ, â êîéòî äåòåòî íàó÷àâà êàêâè èãðè äà èãðàå è êàê äà ãè
èãðàå. Íàó÷àâà ñå ñúùî íà ïðîöåäóðèòå, ðèòóàëèòå è ðàçâëå÷åíèÿòà,
ñúîòâåòñòâàùè íà ïîëîæåíèåòî ìó â ìåñòíàòà ñîöèàëíà îáñòàíîâêà, íî òå íå
ñà òîëêîâà çíà÷èìè. Çíàíèÿòà è óìåíèÿòà ìó ïî îòíîøåíèå íà ïðîöåäóðèòå,
ðèòóàëèòå è ðàçâëå÷åíèÿòà îïðåäåëÿò êàêâè âúçìîæíîñòè ùå èìà òî ïðè
ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ. Èãðèòå íà äåòåòî îáà÷å îïðåäåëÿò êàê òî ùå èçïîëçâà
íàëè÷íèòå âúçìîæíîñòè è êàêâè ùå áúäàò èçõîäèòå îò ñèòóàöèèòå, çà êîèòî
òî èìà êà÷åñòâà. Êàòî åëåìåíòè íà ñöåíàðèÿ ìó èëè íà íåñúçíàòåëíèÿ ìó
æèòåéñêè ïëàí ëþáèìèòå èãðè íà äåòåòî îïðåäåëÿò è êðàéíàòà ìó ñúäáà
(îòíîâî ïðè ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ): ïå÷àëáèòå îò áðàêà è êàðèåðàòà ìó è
îáñòîÿòåëñòâàòà îêîëî ñìúðòòà ìó (13, 61).
Âúçïèòàòåëíèÿò ïðîöåñ â ñåìåéñòâîòî ñå õàðàêòåðèçèðà ñ îáùèòå
îñîáåíîñòè íà âúçïèòàíèåòî, íî ñå îòëè÷àâà è ñ ðåäèöà ñïåöèôè÷íè
õàðàêòåðèñòèêè. Íå å óìåñòíî àâòîìàòè÷íî äà ïðåíàñÿìå îñîáåíîñòèòå,
çàêîíîìåðíîñòèòå, ñòðóêòóðàòà è åòàïèòå íà âúçïèòàòåëíèÿ ïðîöåñ
êúì ïðîöåñà íà ñåìåéíî âúçïèòàíèå.
À. Àäëåð ïîñî÷âà, ÷å äúëãîãîäèøíîòî âúçïèòàíèå íå ïîçíàâà ñðåä-
ñòâî äà ñå ñïðàâè ñ ïúðâîíà÷àëíàòà èëè âå÷å íàïðåäíàëà íåâúçïè-
òàíîñò.
Êîãàòî ãîâîðèì çà íåâúçïèòàíîñò, èìàìå ïðåäâèä îáèêíîâåíî ó÷è-
ëèùíèòå ãîäèíè. Îïèòíèÿò èçñëåäîâàòåë ùå îòêðèå è ãîëÿì áðîé ñëó-
÷àè, êîãàòî íåâúçïèòàíîñò ìîæå äà ñå îòêðèå è âúâ âðåìåòî ïðåäè
ó÷èëèùå. Íå òðÿáâà âèíàãè äà ãî ïðèïèñâàìå íà ó÷èëèùåòî. Ðîäèòåëèòå
òðÿáâà äà çíàÿò: êîëêîòî è ïðèëåæíî äà ïîëàãàò óñèëèÿ, îíàçè ÷àñò îò
âúçïèòàíèåòî, çà êîÿòî íå çíàÿò èëè íå çàáåëÿçâàò, ïðîíèêâà îò äðóãè
ñðåäè. Îíîâà âúçïèòàíèå, êîåòî âëèÿå íà äåòåòî áåç òÿõíî çíàíèå, å ñ
ìíîãî ïî-ãîëÿìî âúçäåéñòâèå îò öåëåíàñî÷åíîòî âúçïèòàíèå. Âñè÷êè
îáñòîÿòåëñòâà, âñè÷êè îòíîøåíèÿ íà æèâîòà è îáêðúæàâàùèÿ ñâÿò
îêàçâàò âëèÿíèå ïðåç äåòñêèòå ãîäèíè (2, 102).
Ïñèõîëîçèòå îïðåäåëÿò íÿêîëêî âèäà íåïðàâèëíî âúçïèòàíèå.
Íàé-÷åñòèÿò âèä å õèïîîïåêàòà (áåçíàäçîðíîñò, áåçêîíòðîëíîñò).
Õèïîîïåêà èìà, êîãàòî ðîäèòåëèòå ñà ïðåêîìåðíî çàåòè ñúñ ñåáå ñè è
íå îòäåëÿò äúëæèìîòî âíèìàíèå íà äåöàòà ñè. Òàêà äåöàòà ñà ïðåäîñòà-
âåíè ñàìè íà ñåáå ñè è ïðåêàðâàò âðåìåòî ñè â òúðñåíå íà ðàçâëå÷åíèÿ,

120
âêëþ÷âàò ñå â ðàçëè÷íè êîìïàíèè îò óëèöàòà, à îòòóê èäâàò è íåáëà-
ãîïðèÿòíèòå ïîñëåäñòâèÿ.
Èìà è äðóãà ðàçíîâèäíîñò íà õèïîîïåêàòà ­ âúçïèòàâàíåòî îò
âèäà “êóìèð íà ñåìåéñòâîòî”.  òàêèâà ñëó÷àè äåòåòî îò ìàëêî ðàñòå
â àòìîñôåðà íà âúçõèùåíèå, îáîæàíèå, ïðåêëîíåíèå îò ñòðàíà íà ðîäè-
òåëèòå ñè. Äåòåòî ñâèêâà äà áúäå öåíòúð íà âíèìàíèå, äà ñëóøà ñàìî
âúçòîðæåíè èçðàçè çà ñâîèòå óñïåõè. Ïî-êúñíî êàòî âúçðàñòåí ÷îâåê
íå å â ñúñòîÿíèå äà íàïðàâè ðåàëíà ñàìîîöåíêà íà ñâîèòå âúçìîæ-
íîñòè.
Ïðîòèâîïîëîæíèÿò âèä íåïðàâèëíî âúçïèòàíèå å ïîòèñêàùàòà
õèïåðîïåêà. Ïðè òàêîâà ñâðúõòåæêî âúçïèòàíèå, æèâîòúò íà äåòåòî å
ïîìðà÷åí îò ìíîãîáðîéíè çàáðàíè, ñòðîãè çàïîâåäè, áäèòåëåí è íåïðå-
êúñíàò íàäçîð. Âúïðîñúò çà àêòèâíîòî ôîðìèðàíå ëè÷íîñòòà íà äåòåòî
îñòàâà íà çàäåí ïëàí. Äåòåòî èçðàñòâà íåðåøèòåëíî, áåçèíèöèàòèâíî,
íåóâåðåíî â ñèëèòå è ñïîñîáíîñòèòå ñè. Ïîñòåïåííî ó íåãî ñå íàñëàãâà
îáèäàòà, ÷å íà äðóãèòå “âñè÷êî èì å ïîçâîëåíî”.
Íå ðÿäêî äåöàòà ñà âúçïèòàâàíè â óñëîâèÿòà íà èçêëþ÷èòåëíî
ñòðîãè âçàèìîîòíîøåíèÿ. Çà íàé-ìàëêîòî ïðîâèíåíèå ñóðîâî ãè íàêàç-
âàò è òå ðàñòàò â ïîñòîÿíåí ñòðàõ. ×åñòî â ñåìåéñòâà, êúäåòî íÿêîè îò
ñúïðóçèòå ñòðàäà îò àëêîõîëèçúì, îò õèñòåðè÷íà íåâðîçà è äðóãè, èìà
ÿâíà èëè ñêðèòà âðàæäà, êîåòî ñå îòðàçÿâà íà äåöàòà. Ïîíÿêîãà ñå
îôîðìÿò ñòàáèëíè ïîäãðóïè, íàïðèìåð ìàéêàòà è äúùåðÿòà ñå îáåäè-
íÿâàò ñðåùó áàùàòà è òîãàâà ó äåòåòî ñå ñúçäàâàò òàêèâà ÷åðòè îò