Ролята на държавата в стопанското управление - сборник

ÐÎËßÒÀ ÍÀ ÄÚÐÆÀÂÀÒÀ
 ÑÒÎÏÀÍÑÊÎÒÎ ÓÏÐÀÂËÅÍÈÅ

Ñúäúðæàíèåòî íà ñáîðíèêà îòðàçÿâà ñúñòîÿíèåòî íà çàêîíîäàòåëñò-
âîòî è èíôîðìàöèîííàòà ñðåäà äî êðàÿ íà 2003 ã., íî ïðîáëåìàòèêàòà
ìó, èäåéíàòà ïàëèòðà è ïîëçîòâîðíèòå ïðåäëîæåíèÿ ñå î÷åðòàâàò êàòî
àêòóàëíè íå ñàìî çà áëèçêîòî íè, à è çà ïî-îòäàëå÷åíîòî áúäåùå.
Á. Ãàãîâà

Óíèâåðñèòåòñêî èçäàòåëñòâî „Ñâ. Êëèìåíò Îõðèäñêè“
Ñîôèÿ • 2005
ÐÎËßÒÀ ÍÀ ÄÚÐÆÀÂÀÒÀ
 ÑÒÎÏÀÍÑÊÎÒÎ ÓÏÐÀÂËÅÍÈÅ
ÑÁÎÐÍÈÊ ÑÒÓÄÅÍÒÑÊÈ ÐÀÇÐÀÁÎÒÊÈ
ÏÎ ÄÈÑÖÈÏËÈÍÀÒÀ „ÄÚÐÆÀÂÍÎ ÐÅÃÓËÈÐÀÍÅ
ÍÀ ÑÒÎÏÀÍÑÊÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ”
Ñúñòàâèòåëñòâî è íàó÷íà ðåäàêöèÿ
Áîðÿíà Ãàãîâà

Òîçè ñáîðíèê ñå ðåàëèçèðà ñ ïîìîùòà íà ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ“ íà
Ñîôèéñêèÿ óíèâåðñèòåò „Ñâ. Êëèìåíò Îõðèäñêè“, êîéòî ñïîíñîðèðà èçñëå-
äîâàòåëñêàòà äåéíîñò íà ïðîãðàìíèÿ ïðåïîäàâàòåëñêî-ñòóäåíòñêè êîëåêòèâ
„Èêîíîìèêà – ïðàâî – óïðàâëåíèå“, îòðàçåíà â ïðîâåäåíàòà åêñïåðèìåíòàë-
íà ó÷åáíî-íàó÷íà ñòóäåíòñêà êîíôåðåíöèÿ, àíêåòíîòî ïðîó÷âàíå çà åôåê-
òèâíîñòòà íà þðèäè÷åñêîòî îáðàçîâàíèå, îáîáùèòåëíèÿ ìó àíàëèç è íàó÷-
íàòà ñòóäèÿ îò ðúêîâîäèòåëÿ íà ïðîåêòà.
© 2005 Áîðÿíà Íèêîëîâà Ãàãîâà – ñúñòàâèòåë
ISBN 954-07-2021-4
Óíèâåðñèòåòñêî èçäàòåëñòâî „Ñâ. Êëèìåíò Îõðèäñêè”

Íà äâàìàòà êîëîñà íà äóõà –
áðàòÿòà Õðèñòî è Åâëîãè Ãåîðãèåâè,
äàðèëè íàé-öåííîòî çà âñåêè
ïîòèñíàò íàðîä – äîì
íà çíàíèåòî çà ïúòÿ, ïî êîéòî
òðÿáâà äà ñå âúðâè íàãîðå è íàïðåä.
Ñ íàé-èñêðåíà ïî÷èò îò òåçè,
êîèòî, îòèâàéêè íà èçïèò,
âèíàãè ñå ñïèðàõìå
íà óíèâåðñèòåòñêèòå ñòúëáè
çà áëàãîñëîâ îò Âàñ,
ñòîæåðèòå íà ïðîñâåùåíèåòî,
è îò òåçè, êîèòî, ìàêàð è çàâúðøèëè
âå÷å îáó÷åíèåòî ñè,
ïðîäúëæàâàìå äà èäâàìå ïðè Âàñ
çà ðàçìèñúë è çà ñúâåò
è äà Âè ïîïèòàìå: Êîãà èäåàëèòå
íà ïðîñâåùåíèåòî ùå ñå ñáúäíàò?

6

7
ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ
Çà èäåÿòà è ïðåäíàçíà÷åíèåòî íà òîçè ñáîðíèê – Áîðÿíà Ãàãîâà / 9
Ïúðâè ðàçäåë
Ðîëÿòà íà äúðæàâíîñòòà çà ñòîïàíñêîòî ðàçâèòèå â äðåâíîñòòà / 15
Óïðàâëåíñêîòî èçêóñòâî â äðåâíà Åëàäà – Ìèëàí Ãåðàñèìîâ / 17
Òðàêèéñêàòà äúðæàâíîñò – ñáúäíàòîñò è íåñáúäíàòîñò – Êàëèí Ëàáàøêè / 30
Óïðàâëåíñêè è ñòîïàíñêè àñïåêòè â ðàçâèòèåòî íà åòðóñêàòà öèâèëèçàöèÿ –
Èãëèêà Âàñèëåâà / 47
Äúðæàâíî óïðàâëåíèå è ñòîïàíñêî ðàçâèòèå íà Ðèìñêàòà ðåïóáëèêà –
Åìèëèÿí Àðíàóäîâ / 61
Íåïîçíàòàòà (Âîëæêà) Áúëãàðèÿ â ñúðöåòî íà ñâåòà. Äúðæàâíî-ñòîïàíñêè
ìîäåë è ïåðñïåêòèâè – Öâåòîìèð Øèøêîâ / 74
Âòîðè ðàçäåë
Çàêîíîäàòåëíà óðåäáà íà ñòîïàíñêàòà äåéíîñò / 91
Îáùà õàðàêòåðèñòèêà íà äåéñòâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî, ðåãëàìåíòèðàùî
ñòîïàíñêàòà äåéíîñò â Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ –
Ñòàíèñëàâ Ñèíàäèíñêè / 93
Áúëãàðñêî àíòèìîíîïîëíî ïðàâî – Õðèñòî Êîïàðàíîâ / 106
Çàùèòíèòå ìèòà – íà÷èí çà ïîäïîìàãàíå íà ìåñòíîòî ïðîèçâîäñòâî –
Ëþáêà Øîïîâà / 124
Ïðàâíà çàùèòà íà ñâîáîäíàòà êîíêóðåíöèÿ â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç –
Äèàíà Ìèòêîâà / 135
Þðèäè÷åñêè àñïåêòè íà åëåêòðîííàòà òúðãîâèÿ – Àíàòîëè Ñàâîâ / 146
Òðåòè ðàçäåë
Ãëîáàëíàòà èêîíîìèêà – àñïåêòè è ïåðñïåêòèâè / 169
Ðàçïàäàíåòî íà áðèòàíñêèÿ êîëîíèàëåí ìîäåë ïðåç ÕÕ âåê –
Äèàâåíà Êàë÷åâà / 171
„Îñîáåíèÿò ñëó÷àé Áîñíà“ â êîíòåêñòà íà íîâèÿ ñâåòîâåí ðåä –
Âÿðà Åâòèìîâà / 188
Ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî íà êîðïîðàöèèòå â òðàíñíàöèîíàëíèÿ ñâÿò –
Åâãåíèÿ Àíãåëîâà / 205
Èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî. Èêîíîìè÷åñêè è ñîöèàëíè ïîëçè è ðèñêîâå –
Àíäðåé Àëåêñàíäðîâ / 221
Ãëîáàëèçúì è ðåãèîíàëèçúì â ðàéîíà íà Êàñïèéñêî ìîðå –
Ãåîðãè Àðàáàäæèåâ / 237
×åòâúðòè ðàçäåë
Ñèñòåìîñîôñêè àíàëèçè íà ñòîïàíñêàòà ïðàêòèêà / 247
Ðàçâèòèå íà íàöèîíàëíàòà òðàíñïîðòíà ñèñòåìà â ïðåäïðèñúåäèíèòåëíèÿò ïåðèîä –
Ëþäìèë Êàðàóëàíîâ / 249
Âúçäóøåí òðàíñïîðò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ – Éîíêî Áàíåâ / 275

8
Ðîäîïñêèÿò ðåãèîí ïðåç 2010 ã. – ñöåíàðèè çà ðàçâèòèå –
Ïåòúð Ñåìåðäæèåâ / 286
Áàíêà ÄÑÊ – ôèíàë íà áàíêîâàòà ïðèâàòèçàöèÿ ó íàñ – Êðàñèìèð Øóìàíîâ / 296
Ïðîñïåðèòåòúò íà ãåðìàíñêàòà àâòîìîáèëíà èíäóñòðèÿ – ïîñòèæåíèå
íà íåìñêèÿ èíæåíåðåí ãåíèé èëè çàêîíîìåðíî ñëåäñòâèå íà åôåêòèâíà
äúðæàâíà ïîëèòèêà – Ïåòúð Ñëàâîâ / 308
Ïåòè ðàçäåë
Èêîíîìèêà è öåííîñòíà ñèñòåìà / 315
Öåëè, öåííîñòè è èíòåðåñè â óïðàâëåíèåòî íà ñòîïàíñêàòà ñèñòåìà –
Èðåíà Êàñàëîâà / 317
Ñðàâíèòåëåí àíàëèç çà äåéñòâèåòî íà ôàêòîðà íàðîäîïñèõîëîãèÿ
â óïðàâëåí÷åñêèòå ìîäåëè íà Äàëå÷íèÿ èçòîê è Åâðîïåéñêèÿ ñåâåð –
Àéãèð Ñâåðèñîí / 327
Èêîíîìèêà â ñÿíêà – Ìåòîäè Øàìîâ / 341
Èçïèðàíåòî íà ïàðè – çàïëàõà çà ãëîáàëíàòà èêîíîìèêà è çà Áúëãàðèÿ –
Ïàîëèíà Òåðçèåâà / 352
Áúëãàðèÿ â íà÷àëîòî íà ÕÕI âåê – ðåä èëè õàîñ? – Ðóìÿíà Ìèòðåâà / 364
Îïòèìèçèðàíå îáó÷åíèåòî íà ñòóäåíòèòå þðèñòè ïî òðèàäàòà „Èêîíîìèêà –
ïðàâî – óïðàâëåíèå“ – Áîðÿíà Ãàãîâà / 376
Ñîöèîëîãè÷åñêî ïðîó÷âàíå íà ìíåíèÿòà íà ïðàêòèêóâàùèòå þðèñòè çà
ïîòðåáíîñòòà îò èêîíîìè÷åñêè è óïðàâëåíñêè çíàíèÿ ñðåä
þðèäè÷åñêàòà îáùíîñò – Èâàí Áàðäîâ, Ìèëåíà Ñòîé÷îâñêà / 399

9
ÇÀ ÈÄÅßÒÀ È ÏÐÅÄÍÀÇÍÀ×ÅÍÈÅÒÎ
ÍÀ ÒÎÇÈ ÑÁÎÐÍÈÊ
Ïîãëåäúò êúì ìèíàëîòî ïðåç î÷èòå íà íàñòîÿùåòî âèíàãè å ïîëåçåí.
Åòî çàùî, êîãàòî ñå îáúðíà íàçàä è ñå îïèòàì äà àíàëèçèðàì ïëþñî-
âåòå è ìèíóñèòå îò ñúáèòèÿòà â ïîñëåäíèòå 10–15 ãîäèíè çà îáùåñò-
âîòî è çà íàóêàòà, êîÿòî ïðåïîäàâàì, íèêîãà íå çàáðàâÿì äà ñè íàïîì-
íÿ, ÷å å ìíîãî âàæíî äà ñå îñòàâÿò ïèñìåíè ñëåäè êàêòî çà ñàìèòå
ñúáèòèÿ, òàêà è çà òÿõíîòî âúçïðèÿòèå îò ìëàäîòî ïîêîëåíèå. Íà
áúäåùèòå ñòóäåíòè ùå èì å ìíîãî ïî-ëåñíî äà îñìèñëÿò òîâà, êîåòî ñå
å ñëó÷âàëî â ìèíàëîòî, àêî ìîãàò äà ïîãëåäíàò â íåãî ïðåç î÷èòå íà
òîãàâàøíèòå ñè âðúñòíèöè, ñúâðåìåííèöè íà ñúáèòèÿòà, è àêî ðàçïî-
ëàãàò ñ ïèñìåíè ìàòåðèàëè, êîèòî äà èì ïîìîãíàò çà òîâà. Âîäåíà îò
òîâà ñâîå ðàçáèðàíå, ñè ïîñòàâèõ íåëåêàòà çàäà÷à äà ñúõðàíÿ íàé-
öåííîòî îò êóðñîâèòå ðàáîòè è èçïèòíèòå ðàçðàáîòêè ïî äèñöèïëèíà-
òà „Äúðæàâíî ðåãóëèðàíå íà ñòîïàíñêàòà äåéíîñò“ ïðåç òîçè ïåðèîä.
Âúçíàìåðÿâàõ äà ñå îôîðìè íåùî êàòî ìàëêà áèáëèîòåêà, â êîÿòî äà
ìîæå äà ñå âèäè êîé êàêâî å íàïðàâèë, êîãàòî å áèë ñòóäåíò. Íà
ïðàêòèêà òîâà ñå îêàçà íåâúçìîæíî è òîãàâà ñå îôîðìè èäåÿòà íàé-
äîáðèòå îò ñòóäåíòñêèòå ðàçðàáîòêè, ðàçáèðà ñå, ïðè ñúãëàñèå íà
ñàìèòå ñòóäåíòè, äà ñå èçäàäàò â ñáîðíèê, êîéòî, àêî ñå ïðèåìå äîáðå
îò ïðåïîäàâàòåëèòå è ñòóäåíòèòå, äà ñå ïðåâúðíå â ïåðèîäè÷íî èçäà-
íèå çà ñòóäåíòñêî íàó÷íî òâîð÷åñòâî íå ñàìî ïî òàçè, à è ïî äðóãè
äèñöèïëèíè.
Èäåÿòà ïîëó÷è ïîäêðåïà íà òîãàâàøíîòî äåêàíñêî ðúêîâîäñòâî,
êîåòî âåäíàãà º äàäå õîä çà ðåàëèçàöèÿ, íî ïúðâèÿò ïðåïúíè êàìúê ñå
îêàçà èçèñêâàíåòî ñòóäåíòúò äà èçÿâè æåëàíèå ìàòåðèàëúò ìó äà ñå
îòïå÷àòà è äà ãî ïðèâåäå ñàì âúâ âèä, ïîäõîäÿù çà îòïå÷àòâàíå. Çà
ñúæàëåíèå, êîãàòî ïðåç ó÷åáíàòà 2002/2003 ã. âúçìîæíîñòòà çà îòïå-
÷àòâàíå íà ñáîðíèêà äîáè ìàòåðèàëíà îáåçïå÷åíîñò, íà ïðàêòèêà ñå
îêàçà, ÷å ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ñòóäåíòèòå, ÷èèòî ðàçðàáîòêè áÿõà íî-
ìèíèðàíè çà îòïå÷àòâàíå, âå÷å ñà çàâúðøèëè ñëåäâàíåòî ñè è â óíè-
âåðñèòåòà íÿìà äàííè çà íîâîòî èì ìåñòîïðåáèâàâàíå. Íÿêîè îò òåçè
ïúê, êîèòî óñïÿõ äà èçäèðÿ ñ ìíîãî óñèëèÿ è ìíîãîêðàòíè òåëåôîíè-
ðàíèÿ â ïðîâèíöèÿòà è Ñîôèÿ, âïîñëåäñòâèå ñå îòêàçàõà îò ó÷àñòèå ïî
íåèçâåñòíè çà ìåí ïðè÷èíè.

10
Ìíîçèíà äðóãè ïðîñòî íå óñïÿõ äà îòêðèÿ íà àäðåñèòå è òåëåôî-
íèòå, ñ êîèòî ðàçïîëàãàõ, à åäíà çíà÷èòåëíà ÷àñò îò íàé-äîáðèòå, îò
òåçè, êîèòî áÿõà îòëè÷åíè ñ îöåíêà „ïðåâúçõîäåí“ çà èçÿâåíè òâîð÷å-
ñêè âúçìîæíîñòè, çà æàëîñò èëè çà ðàäîñò – âå÷å íå áÿõà â Áúëãàðèÿ.
Áÿõà îòëåòåëè êúì Ãåðìàíèÿ, Àíãëèÿ, ÑÀÙ èëè íÿêúäå äðóãàäå. Çà
ðàäîñò, çàùîòî òîâà îçíà÷àâà, ÷å êîëåãèòå ìè è àç ñìå ãè ïîäãîòâèëè
êàòî ðàâíîñòîéíè ïî çíàíèÿ è óìåíèÿ ñïðÿìî êîëåãèòå èì îò ïî-
ïðåñòèæíèòå óíèâåðñèòåòè, è çà æàëîñò, çàùîòî òîâà îçíà÷àâà ñúùî,
÷å íàøèÿò íåîñîáåíî äîáðå ïëàòåí ïðåïîäàâàòåëñêè òðóä ñå å ïðåâúðíàë
âúâ âèä „äîíîðñòâî“ êúì èêîíîìèêèòå íà ñâåòîâíèòå ëèäåðè â ïàçàð-
íèòå îòíîøåíèÿ.
Äàâàì òåçè îáÿñíåíèÿ íå çà äà òúðñÿ èçâèíåíèå çà åâåíòóàëíè
ñëàáîñòè íà ñáîðíèêà, à çà äà îòãîâîðÿ ïðåäâàðèòåëíî íà âúçìîæíèòå
ëîãè÷íî âúçíèêâàùè âúïðîñè – çàùî â íåãî íå ñà âêëþ÷åíè âñè÷êè
ñòóäåíòñêè ðàçðàáîòêè, ïîëó÷èëè îöåíêà „ïðåâúçõîäåí“, è êàêúâ å
áèë êðèòåðèÿò çà ïîäáîð ïðè âêëþ÷âàíåòî. Î÷åâèäíî å, ÷å ñà âêëþ÷å-
íè íå âñè÷êè íàé-äîáðè îò íîìèíèðàíèòå ðàçðàáîòêè, à ñàìî òåçè îò
òÿõ, êîèòî å áèëî îáåêòèâíî âúçìîæíî äà áúäàò âêëþ÷åíè. Ïðè êðè-
òåðèÿ çà ïîäáîð ñúùåñòâåíà ðîëÿ èçèãðà è èçáðàíàòà òåìàòèêà çà
ïúðâèÿ ñáîðíèê. Íÿêîëêî îñîáåíî àêòóàëíè òåìè, ïî êîèòî èìà ÷óäåñ-
íè äîêëàäè è åñåòà, îñòàíàõà çà âêëþ÷âàíå â åâåíòóàëåí áúäåù âòîðè
òîì, àêî, ðàçáèðà ñå, èìà òàêúâ è àêî ñòóäåíòèòå ïðîÿâÿò äîñòàòú÷íî
àêòèâíîñò è ëè÷íà àíãàæèðàíîñò äà ñè ïîäãîòâÿò ìàòåðèàëèòå çà íåãî.
È íàêðàÿ áèõ èñêàëà äà ïîä÷åðòàÿ, ÷å îêîí÷àòåëíèÿò ïîäáîð ñå èçâúðøè
íå îò ìåí â êà÷åñòâîòî ìè íà ïðåïîäàâàòåë, à îò ñòóäåíòñêèÿ ïðîãðà-
ìåí êîëåêòèâ „Èêîíîìèêà–ïðàâî–óïðàâëåíèå“, êîéòî îòñòðàíè íÿêîè
ìàòåðèàëè îò ó÷àñòèå ïîðàäè îòêðèòî ïëàãèàòñòâî íà çíà÷èòåëíè ïà-
ñàæè. Ñòóäåíòèòå ñàìè îáñúæäàõà, ïðåöåíÿâàõà è îòñÿâàõà ïðåäñòàâå-
íèòå îò ìåí ìàòåðèàëè è ñàìè îôîðìèõà êðàéíèÿ âèä íà èçäàíèåòî.
Ñìèñúëúò íà òîçè ñáîðíèê êàòî îáåäèíåíèå íà ñòóäåíòñêè, â ïî-
ãîëÿìà èëè ïî-ìàëêà ñòåïåí àâòîðñêè ðàçðàáîòêè, ãîòâåíè è çàùèòà-
âàíè ïðåç ðàçëè÷íè ó÷åáíè ãîäèíè, å, îò åäíà ñòðàíà, äà ñå ïðîñëåäè
ðàçâèòèåòî íà ñòóäåíòñêèòå óìåíèÿ è íàñî÷åíîñò êúì îïðåäåëåíè òåìè,
îò äðóãà – äà ñå ïðåäñòàâÿò îáðàçöè îò îòëè÷åíè òâîðáè, êîèòî äà
ïîñëóæàò íà ñëåäâàùèòå ñòóäåíòñêè ïîêîëåíèÿ êàòî îòïðàâíè òî÷êè
çà èçìåðâàíå íà ïîñòèãíàòîòî îò òÿõ è çà íàñî÷åíîñò êúì ïî-âèñîêè
ïîñòèæåíèÿ.
Èçïèòúò ïî äèñöèïëèíàòà „Äúðæàâíî ðåãóëèðàíå íà ñòîïàíñêàòà

11
äåéíîñò“ âèíàãè ñå å îñúùåñòâÿâàë ïðè ñâîáîäåí èçáîð îò ñòðàíà íà
ñòóäåíòà íà åäíà îò òðèòå âúçìîæíè, ïàðàëåëíî ïðèëàãàíè èçïèòíè
ôîðìè – êëàñè÷åñêè óñòåí èçïèò, äîêëàä-àíàëèç èëè äîêëàä-ñèíòåç â
êðúãà íà ó÷åáíàòà ïðîãðàìà è íàó÷íî åñå â ïî-ñâîáîäåí, õóäîæåñòâåí
ñòèë ïî ñàìîñòîÿòåëíî èçáðàíà òåìà, íî ñúùî â êðúãà íà ó÷åáíàòà
ïðîãðàìà. Íàé-òðóäíàòà îò òðèòå ôîðìè – íàó÷íîòî åñå, âèíàãè å áèëà
îöåíÿâàíà íàé-âèñîêî, çàùîòî ïî ñâîÿòà ñúùíîñò òî ïðåäñòàâëÿâà
ìíîãîïëàñòîâî íàñëîÿâàíå íà íàó÷íîòî è õóäîæåñòâåíîòî ñëîâî, óìå-
íèå, êîåòî ñå îòäàâà íà ìàëöèíà, à è èçèñêâà äîñòà ïðåäâàðèòåëåí
òðåíèíã. Îñâåí òîâà òàçè ñëîæíà òúêàí îò ïðåïëåòåíè íèøêè íà íàó÷-
íè èäåè è õóäîæåñòâåí âúòúê å ìíîãî ïî-òðóäîåìêà çà ðåàëèçàöèÿ è
ðèñêîâà êàòî êðàåí åôåêò. Íî àêî èñêàìå äà äîêàæåì, ÷å ñìå ãîäíè äà
ñå ðàâíÿâàìå ñ êðèòåðèèòå âúâ âîäåùèòå åâðîïåéñêè óíèâåðñèòåòè,
ùå òðÿáâà äà èçÿâèì óìåíèÿ è â òîâà ïîëå íà óíèâåðñèòåòñêèòå òðà-
äèöèè.
Ïðåç ãîäèíèòå, â êîèòî ïðåïîäàâàõ â Þðèäè÷åñêèÿ ôàêóëòåò èç-
áîðíàòà äèñöèïëèíà „Äúðæàâíî ðåãóëèðàíå íà ñòîïàíñêàòà äåéíîñò“
è îáó÷åíèåòî çàâúðøâàøå ñ ïóáëè÷íà çàùèòà íà èçïèòíà ðàçðàáîòêà,
íàó÷íîòî åñå íå áå íàé-÷åñòî ïðåäñòàâÿíàòà çà îöåíêà ôîðìà. Âñÿêà
ãîäèíà îáà÷å èìàøå ïî íÿêîëêî áëåñòÿùè åñåòà, êîèòî âäèãàõà „ëåò-
âàòà“ íà ïîñòèãíà